Η Ai Ogawa συναντά ποιητικά τον Chet Baker μέσα σε μια "τζαζ έναστρη νύχτα" Ai Ogawa, "Αρχάγγελος" (για τον Chet Baker)

Η Ai Ogawa συναντά ποιητικά τον Chet Baker μέσα σε μια "τζαζ έναστρη νύχτα"

Ai Ogawa, "Αρχάγγελος"

(για τον Chet Baker)

[Άι Ογκάουα, "Τα αιρετικά παραμύθια", μετάφραση: Βαγγέλης Αλεξόπουλος, Διώνη Δημητριάδου, εκδόσεις Βακχικόν]

Πέρασες μέσα
από την μπλε κουρτίνα του Van Gogh
και μπήκες μες στα όνειρά μου.
Εκείνη τη μέρα στο Παρίσι
καθίσαμε στο υπαίθριο café για ώρες.
Ήταν τα στήθη μου στητά
το φόρεμά μου με βαθύ ντεκολτέ.
Έγειρες κοντά μου, τόσο κοντά·
κι όμως, δεν με άγγιξες.
«Δεν το ’χω ανάγκη», είπες, «είναι η ντόπα,
είναι η έξαρση
τόσο πιο πάνω απ’ τη λαχτάρα.
Ησύχασε, πάρε βαθιά αναπνοή
και θα κοιμηθείς όπως κι εγώ».
Ήξερα πως με ξεγελούσες,
πως πίσω από τη φιλοσοφία του χίπστερ
κρυβόταν ο παλιός καλός Chet έτοιμος να πετύχει τον στόχο.
Ωστόσο, σου δάνεισα χρήματα, και σε ακολούθησα
στα ουρητήρια,
εκεί που ο Lucien σου ’δωσε το σκονάκι.
Κουνώντας το κεφάλι τσέπωσε τα χρήματα και είπε
«άκουσα πως ήσουν νεκρός»
κι εσύ απάντησες «είμαι».
Έτσι είπες όταν έσκασες πάνω στο οδόστρωμα,
φλιπαρισμένος στο Άμστερνταμ, μετά γύρισες πάλι στην
απάθεια,
όπως κάνουμε όλοι, σαν ξεμπερδέψουμε
με την ανοησία της ζωής.
Τελείωσες μοιραζόμενος τα έργα σου με μια πόρνη
που περίμενε έξω από τα ουρητήρια,
η γενναιοδωρία σου τόσο θλιβερή
όσο και προβλέψιμη.
Την αγιοσύνη γύρευες όπως και κάθε άλλος.
Αντί γι’ αυτήν, κέρδισες τα φτερά
που ήταν πολύ αργά πια για να σε σώσουν,
αλλά όχι τόσο αργά για να σε ανεβάσουν
στον ουρανό της πρέζας.
Αργότερα, σταθήκαμε στα σκαλιά της Notre dame.
Ήσουν ήρεμος, καθώς έδειχνες το καμπαναριό.
Είπες πως είδες τον Quasimodo πάνω εκεί,
να κρατάει την Esmeralda από τα μαλλιά,
πάνω από το χείλος,
μα το μόνο που είδα κοιτώντας κάτω ήταν
οι τερατόμορφες υδρορροές
γαλήνιες πια
μια που τίποτα δεν σήμαινε γι’ αυτές.
«Βλέπω», είπα ψέματα για να σε ευχαριστήσω
μα το κατάλαβες και μου έσκασες ένα φιλί.
Μου ευχήθηκες “bonne chance”,
μετά αφέθηκες γαλήνια στην πτήση σου
καθώς η ήρεμη, τζαζ, έναστρη νύχτα
άνοιξε την αγκαλιά της να σε πάρει πίσω πάλι.

[Άι Ογκάουα, "Τα αιρετικά παραμύθια", μετάφραση: Βαγγέλης Αλεξόπουλος, Διώνη Δημητριάδου, εκδόσεις Βακχικόν]

Στη λαϊκή Πόλα Βακιρλή-Γιαννακοπούλου μαζί με μια φωτογραφία της Patricia Lawerence

Στη λαϊκή

Πόλα Βακιρλή-Γιαννακοπούλου

μαζί με μια φωτογραφία της Patricia Lawerence 

Πρωινό Μαγιάτικο Σαββάτου στη λαϊκή της γειτονιάς

Περιδιαβαίνω

Το βλέμμα με αχορταγιά βυθίζεται στους πάγκους

που θυμίζουνε πλημμύρα μιας ζωής  χωριού και περβολιών

του μόχθου και του ιδρώτα της μάνας μου

που φύτευε τα φρέσκα κρεμμυδάκια τα όψιμα

την Άνοιξη, με τα μυρωδικά της μαϊντανό και δυόσμο

αχ! τι όμορφα μυρίζει εντός μου αυτός ο δυόσμος και ο βασιλικός της

που καμάρωνε στης αυλακιάς την άκρη

αυτόν αναζητώ ανάμεσα στους πάγκους με λαχτάρα

και με διάθεση συμπαθή προς τους παραγωγούς

Αρακάς, καθαρισμένος αρακάς, για κοπιάστε

έλεγε η μεσόκοπη του πάγκου αφέντρα

πρώτο χέρι

από χέρια που τα ράγισε ο χρόνος

 σκέφτηκα, καθώς πλησίασα τον πάγκο ν’ αγοράσω.

Κι έσκυψα ν’ αγγίξω με συμπάθεια περισσή

τα ζαρωμένα χέρια καθώς πλήρωνα το τίμημα του ιδρώτα.

Πόλα Βακιρλή-Γιαννακοπούλου

Η Πόλα Βακιρλή-Γιαννακοπούλου κατάγεται από την Ακράτα Αιγιαλείας, σπούδασε φιλολογία στο ΕΚΠΑ και εργάσθηκε στη Β/θμια Εκ/ση ως καθηγήτρια φιλόλογος. Ασχολείται με την ποίηση και   με τη συγγραφή άρθρων και δοκιμίων, πολλά από τα οποία έχουν δημοσιευτεί στον ηλεκτρονικό και έντυπο τύπο. Έχει εκδώσει τέσσερις ποιητικές συλλογές:  Φως στην άκρη της καταχνιάς, εκδόσεις Bookstars 2014, Μικρό αλώνι, εκδόσεις Γαβριηλίδη 2015, Με χρώματα κι αρώματα, εκδόσεις Βεργίνα 2016 και Στη συνοικία το Χάος, εκδόσεις Βεργίνα 2018. Ποιήματά της έχουν αποσπάσει βραβεία και διακρίσεις σε Πανελλήνιους ποιητικούς αγώνες και έχουν δημοσιευτεί σε έντυπα και ηλεκτρονικά περιοδικά.

 [φωτογραφία: Patricia Lawerence Αθήνα 1961 (Κολωνάκι) ψάρια στην λαική αγορά]

Δύο ανέκδοτα ποιήματα του Νίκου Πουλινάκη

Δύο ανέκδοτα ποιήματα

του Νίκου Πουλινάκη

Βρεγμένη   πουκαμίσα

Αχ, φόρεσα  τη  βρεγμένη  πουκαμίσα

ορφανεμένης  χελιδόνας

και  από  τότε  τιτιβίζω 

στυφούς δεκαπεντασύλλαβους καημούς

ενός  ουρανού  που  δεν  έχει

μια  στάλα  αναπαμό.

Χλωρό   πεφτάστρι 

Σαν  χλωρό  πεφτάστρι 

εφώλιασα  στη  σκάφη  

σακάτισσας  παραδουλεύτρας  εποχής 

που πλάθει ξενιτιά, χαλάζι  και ερημιά  

και  προτού  προφτάσω 

να   τήνε   καλοπιάσω 

με  ταΐζει  μικρές  μπουκιές 

 ζύμης  συρματοπλεγμάτων.  

Νίκος Πουλινάκης

10-6-2020

Ο Νίκος Πουλινάκης γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αθήνα. Εργάστηκε ως  τραπεζικός υπάλληλος. Κείμενα και ποιήματά του έχουν δημοσιευθεί σε περιοδικά και εφημερίδες. Από τις εκδόσεις ΑΩ κυκλοφορούν οι ποιητικές συλλογές του «Τράπεζα φιλάσθενης νοσταλγίας» και «Η εθελούσια ερυθρότητα των λέξεων».

        

Αδέσποτοι δρόμοι μικρές ιστορίες Χριστίνα Φούσκα ΑΩ εκδόσεις η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal

Αδέσποτοι δρόμοι

μικρές ιστορίες

Χριστίνα Φούσκα

ΑΩ εκδόσεις

η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal 

https://www.fractalart.gr/adespotoi-dromoi/

αδέσποτες παρουσίες

Ξαφνικά με πιάνει μια απεριόριστη συμπόνια για τους ανθρώπους και ξεχνώ εντελώς πόσο μπάσταρδοι μπορούν να γίνουν. Δεν ξέρω ποιος διάβολος με κατατρέχει κι εκεί που πάω να ορθοποδήσω με πιάνει από το πόδι και με φέρνει δέκα σβούρες. Έρχεται και βάζει μέσα στο κεφάλι μου αυτές τις ιδέες περί άγνοιας κι άλλων παρόμοιων δαιμονίων τη στιγμή που όλος ο κόσμος τουμπάρει με ξεφούσκωτα λάστιχα κτυπώντας το κεφάλι  του καταγής. Ποιος είναι αυτός που κάνει πως δεν ξέρει; ποιος μπορεί ποτέ να βρει την ησυχία του μέσα ή έξω από έναν τουμπαρισμένο κόσμο; (Άγνοια, σελ. 23)

Οι τριάντα τέσσερις μικρές ιστορίες της Χριστίνας Φούσκα αφορούν ακριβώς έναν τουμπαρισμένο κόσμο, που προσπαθεί να σταθεί στα πόδια του, να ορθοποδήσει, τη στιγμή που όλα αντιστρατεύονται την ισορροπία του. Πρόκειται για όλους αυτούς που ζουν (ή αγωνίζονται να επιβιώσουν) στο περιθώριο της άλλης ζωής, αυτής που κινείται με τον δικό της ρυθμό, χωρίς εμφανείς στερήσεις, χωρίς απειλές για την απρόσκοπτη βολική μακροημέρευσή της. Η πόλη μέσα στην οποία ζούμε καταπίνει τις διαφορετικές ταχύτητες, κλείνει τα μάτια μπροστά στα ζοφερά σκηνικά του δρόμου, γιατί χαλούν την αισθητική της, αδιαφορεί για τη ζωή που φθίνει μπροστά στην αδιαφορία ή ακόμη και την εχθρότητα. Κι όμως αρκεί ένας οξύνους παρατηρητής, που θα μπορεί να βλέπει πίσω από τις κρυμμένες γωνίες, πίσω από τα μισόκλειστα παράθυρα, μέσα στα σκουπίδια που κατακλύζουν τους δρόμους, αρκεί αυτός για να έρθουν στην επιφάνεια όλα όσα κρύβονται στη σκιά γιατί κάποιοι φοβούνται την κατάφωρη αλήθεια τους. Το εύρημα του βιβλίου έγκειται ακριβώς σ’ αυτόν τον παρατηρητή/δρομέα που, σαν σκύλος που είναι, ενσαρκώνει όλη την καταπίεση, την καταδίωξη, την ανέχεια και την ταπείνωση όσων βρίσκονται στην ίδια θέση μ’ αυτόν – και φυσικά εδώ δεν εννοούνται μόνον οι αδέσποτοι σκύλοι.

Σκέφτομαι πως κι ο κόσμος τον τελευταίο καιρό δεν έχει ιδέα προς τα πού να την κάνει. Κρύβεται σαν καβούρι στην άμμο μ’ εκείνο το σκληρό κέλυφος στον ώμο και περιμένει κανέναν περαστικό σκύλο να του φτιάξει τη μέρα και να παίξει για λίγο μαζί του. (σελ. 105)

Ένας σκύλος, λοιπόν, στη θέση του αφηγητή. Οξύνους και ευαίσθητος, ανοιχτός σε νέες γνωριμίες είτε αναζητώντας κάποιο σωτήριο φίλεμα για την επιβίωσή του είτε μια συντροφιά, παροδική μα ικανή να γεμίσει τη μοναξιά του, έστω και για λίγο. Άλλωστε οι φιλίες του δρόμου δεν ζουν πολύ. Εξανθρωπισμένος σκύλος, αν  εννοούμε με τον όρο αυτό μόνο την ικανότητά του να σκέφτεται με ανθρώπινες λέξεις και έννοιες. Δυστυχώς οποιαδήποτε άλλη ομοιότητα με τον άνθρωπο δεν υπάρχει· ο σκύλος των ιστοριών είναι προικισμένος με καρδιά και ψυχή, αλλά και με τον κοινό νου, που λείπει τόσο από τα «νοήμονα» όντα που συναντά στους δρόμους των περιπλανήσεών του. Νιώθει μέσα του τη ζωή στην πρωταρχική της αξία, ανόθευτη από τον βάρβαρο πολιτισμό στις πόλεις των ανθρώπων.

Η γραφή ρεαλιστική, κατορθώνει να αποδώσει τη σκληρότητα των εικόνων, ταυτόχρονα να προχωρήσει πίσω από το σκηνικό και να καταγράψει τις σκέψεις και τα συναισθήματα, σε πρώτο επίπεδο του αφηγητή/σκύλου αλλά και με έμμεσο τρόπο να δείξει τις συμπεριφορές των ανθρώπων καθώς και τα κίνητρά τους. Όλα κάτω από το πρίσμα του αφηγηματικού υποκειμένου, με τη δική του λογική πρόσληψη των καταστάσεων που βιώνει, με τη δική του ικανότητα να κατανοεί τα προβλήματα των ανθρώπων, να συγχωρεί όταν πρέπει, να θυμώνει και να απορεί απέναντι στην παράλογη βία. Ένας σχολιαστής με κοφτερή κρίση και γλώσσα που δεν χαρίζεται σε κανέναν.

Σκέφτομαι πως, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια της κρίσης, είδαμε εικόνες ανέχειας, εξευτελισμού, βίας και απόγνωσης να μεταφέρονται στη λογοτεχνία (όλων των ειδών) άλλοτε με βαρετή ομοιομορφία και άλλοτε (πιο σπάνια) με ενδιαφέρουσα πρωτοτυπία. Οι Αδέσποτοι δρόμοι δεν αφορούν, βέβαια, μόνο την τωρινή κρίση, καθώς το σκηνικό τους είναι γνώριμο στις πόλεις πολύ πριν, φανερώνοντας μια διαχρονικότητα ζοφερή. Όμως και γι’ αυτήν την κατάσταση έχουν πολλοί άλλοι νωρίτερα μιλήσει. Το ενδιαφέρον εδώ, τουλάχιστον στη δική μου ανάγνωση, εστιάζεται στη στροφή της συγγραφικής ματιάς στον αδέσποτο σκύλο και στην επινόηση να του δοθεί η ικανότητα σκέψης, ώστε να τον ακούσουμε – έστω μέσω της λογοτεχνικής γραφής. Σαν να κατεβήκαμε όλη την κλίμακα της εξαθλίωσης για να συναντήσουμε όχι τον άστεγο της πλατείας ούτε τον τοξικομανή ή τον ζητιάνο, την ταπεινωμένη πόρνη, την κακοποιημένη γυναίκα, τον απελπισμένο που κρεμιέται από το ταβάνι, αλλά τον αδέσποτο σκύλο που κανείς δεν θα τον νοιαστεί, κανείς δεν θα τον συντρέξει, δεν θα συγκινηθεί με τη δική του απόγνωση μέσα στην εγκατάλειψη. Η ανθρώπινη υποκρισία επιλέγει ποιον θα λυπηθεί, για ποιον θα αδιαφορήσει επιδεικτικά. Ένα ράπισμα στην ανθρωποκεντρική θεώρηση του κόσμου, που μετράει τα πάντα με το ωφελιμιστικό κριτήριο – κάτω από αυτή τη λογική ποια χρησιμότητα να έχει ένας αδέσποτος σκύλος; Μας πέρασε από το μυαλό ότι το κάθε φυσικό ον έχει απλώς το δικαίωμα να ζήσει αξιοπρεπώς (σύμφωνα με τα δεδομένα της ίδιας του της φύσης και όχι με τα δικά μας μέτρα) και ότι αντλεί αυτό το δικαίωμα όχι από τη σχέση του μαζί μας αλλά από το γεγονός και μόνον ότι γεννήθηκε; Προχωρημένη σκέψη, εντελώς έξω από τα ειωθότα που συγκροτούν και υποστηρίζουν τη σεβαστή μας κοινωνία. Ας είναι.

Φθάνοντας σ’ αυτό το τελευταίο σκαλί έδωσε τον λόγο στο πιο αδέσποτο, το πιο άστεγο και εξαθλιωμένο πλάσμα για να μιλήσει για όλους τους πάσχοντες του κόσμου (ανθρώπους και μη) που έχουν το δικαίωμα της φωνής, αυτό το ελάχιστο βήμα που τους δίνει εδώ η λογοτεχνία, να ακουστούν. Ίσως και μόνο γι’ αυτό να άξιζε αυτή η γραφή. Έχει όμως και τη λογοτεχνική της αξία. Γρήγορη εναλλαγή εικόνων, σκέψεις που ακολουθούν ασθμαίνουσες μια διαδρομή μέσα στις πιο σκοτεινές γωνιές, τις πιο υποβαθμισμένες συνοικίες της πόλης – μιας πόλης που δείχνει την άλλη όψη της, την πιο σκληρή. Οι εικόνες μεταμορφώνονται σε λόγο λιτό και εύστοχο, χωρίς περιττά στοιχεία· γι’ αυτό οι ιστορίες είναι μικρές, κάποιες σαν στιγμιότυπα που μόλις προφταίνεις να τα δεις, όπως γρήγορα αλλάζουν οι σκηνές στα κινηματογραφικά πλάνα. Στο εξώφυλλο η φωτογραφία ενός σκύλου που κοιτάζει τον εαυτό του να καθρεφτίζεται. Ίσως η στιγμή που αποκτά συνείδηση της ύπαρξής του, ικανή αφετηρία για να αρχίσει να αφηγείται τις ιστορίες του βιβλίου.

Κατηφορίζω τη γλιστερή άσφαλτο της Φωκίωνος κουτσαίνοντας και προσπαθώντας να σκεφτώ κάτι καλύτερο απ’ αυτήν τη βρωμερή πραγματικότητα. Μια ταράτσα γεμάτη κόκαλα για παράδειγμα ή μια πλατεία γεμάτη θηλυκές σκύλες. Καταλήγω στο συμπέρασμα πως είμαι ένας τρομερά αισιόδοξος τύπος κι άλλες φορές ένα ηλίθιος κλαψιάρης γεμάτος τραγικές αντιφάσεις. (σελ.55)

Διώνη Δημητριάδου

Πάνω στα ποτάμια που κυλούν António Lobo Antunes μετάφραση από τα Πορτογαλικά: Μαρία Παπαδήμα εκδόσεις Πόλις η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Vakxikon.gr

Πάνω στα ποτάμια που κυλούν

António Lobo Antunes

μετάφραση από τα Πορτογαλικά: Μαρία Παπαδήμα

εκδόσεις Πόλις

η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Vakxikon.gr
https://www.vakxikon.gr/πάνω-στα-ποτάμια-που-κυλούν-του-α-λ-αντ/

Μια θέα στη ζωή και στον θάνατο ή καλύτερα μια θέα στη ζωή μέσα από τον θάνατο. Σε ποιον άραγε επιτρέπεται, αλλά και με ποιο τίμημα; Είναι ίσως από τα οριακά σημεία, από αυτά που αντικρίζεις το χάος κάτω από τα πόδια σου, που νιώθεις για πρώτη φορά τόσο κοντά στον ιερό τρόμο, το πανάρχαιο δέος. Και είναι τότε που όλα τα ασφαλή ως τότε δεδομένα σου μοιάζουν τόσο ελάχιστα μεγέθη μπροστά όχι τόσο στο απρόσμενο τέλος της διαδρομής όσο στο βαθιά ανοίκειο άγνωστο πέρασμα. Το βιβλίο του Antunes δεν διαβάζεται ακολουθώντας την πεπατημένη οδό των λογικών συνδέσεων – η αίσθηση της δομής καταργείται και τα ηνία αναλαμβάνουν οι συνειρμοί, παντοδύναμοι και ισοπεδωτικοί κάθε προδιαγραφής. Αν, ωστόσο, φαντάζει αδύναμη η θεωρητική σκευή της Λογοτεχνίας για να κατηγοριοποιήσει αυτή τη γραφή, αναδεικνύεται μια άλλη προσέγγιση του γραπτού λόγου, πιο προσωπική, πιο ευφάνταστη, πιο τραγική στο νόημά της. Αυτή είναι η απαραίτητη συνθήκη ανάγνωσης ενός κειμένου που από την πρώτη του σελίδα ανοίγει το σκοτεινό και πολύπλοκο τοπίο του – τόσο αντιστικτικά διαφορετικό από το λευκό του νοσοκομείου, μέσα στο οποίο η ζωή παλεύει με την απειλή του θανάτου. Ένα σώμα αφημένο στα χέρια των γιατρών, 

«ο αχινός μιας καστανιάς  άλλοτε στην είσοδο του κήπου και σήμερα μέσα του που ο γιατρός ονόμασε καρκίνο και μεγάλωνε σιωπηλά…» (σελ.9)

Έτσι εισβάλλει στη σκηνή απέναντι από το πάσχον σώμα η φύση, ικανή να ενσωματώσει μέσα της κάθε μορφή ζωής από τη γέννηση ως την τελική αποσύνθεση. Τη μυστική αυτή σύνδεση με τα φυσικά πράγματα τη νιώθει ο άντρας που βρίσκεται στο νοσοκομείο (δυνητικά ο συγγραφέας)· μόνο που χρειάζεται η ενδιάμεση παρουσία του λόγου, προκειμένου να μεταστοιχειωθεί σε λεκτικό σχήμα το σκληρό προσωπικό βίωμα. Είναι, λοιπόν, η γραφή ικανή να δώσει μορφή αναγνωρίσιμη στον φόβο που κάνει κύκλους πολιορκώντας το αδύναμο σώμα και την ακόμη πιο αδύναμη συνείδηση; Μπορεί να δώσει την απαραίτητη υλική υπόσταση στο ανομολόγητο δέος; Αν ναι, τότε ίσως να αποβεί και ιαματική. Ο άντρας αφήνεται όχι μόνον στα χέρια των γιατρών του, που κατακόπτουν το σώμα του προς πιθανή ίαση, αλλά και πάνω στα ποτάμια που κυλούν. Η αδιάκοπη ροή της ζωής φέρει μαζί της τις μνήμες του παρελθόντος που καθώς κυλούν παρασύρουν μαζί τους και την ιλύ του ποταμού συσκοτίζοντας συχνά τα αληθινά γεγονότα, μεταπλάθοντας άλλοτε τον αντικειμενικό χρόνο σε υποκειμενικό, ανατρέποντας τη γραμμική σειρά των στιγμών και επινοώντας ανάμεσά τους άλλες συγχέοντας την αλήθεια με τη φαντασία ή τη βαθύτερη επιθυμία, την ανεκπλήρωτη.

Το τρωθέν από την ασθένεια σώμα παραμερίζει την ευθύγραμμη πορεία του χρόνου, ανοίγει ρωγμή στη λογική επιφάνεια και επιτρέπει στην πρότερη μορφή του να διεισδύσει στο παρόν· αναδύεται το παιδί μέσα του ανασύροντας τη μνήμη και αναζητώντας την αρχή του νήματος, τώρα που το τελείωμά του είναι πλέον ορατό, 

«η πόρτα που οδηγούσε στον εαυτό του δίπλα του, μπορούσε να την αγγίξει με το χέρι, την έσπρωξε και ξαναβρήκε τον εαυτό του παιδί…» (σελ. 113). 

Κι όπως οι εικόνες μπερδεύονται μεταξύ τους ακολουθώντας την ανισόπεδη διαδρομή του υποσυνειδήτου, πρόσωπα οικεία αλλά απόντα πλέον γίνονται σχεδόν ορατά, όπως και γεγονότα ξεχασμένα αποκτούν πάλι την υπόστασή τους αλλά και το μερίδιο της δικής του ευθύνης το καθένα σε όσα συνιστούν τη ζωή του άντρα, τις σκέψεις του και τα πάθη του. Η γραμμή πάντα τελειώνει στο δωμάτιο του  νοσοκομείου, εκεί που το παρόν δηλώνει με περισσή σκληρότητα τη μόνη λογική παρουσία μέσα σ’ αυτό το συνονθύλευμα προσώπων και πραγμάτων.

Το βιβλίο του Antunes μπορεί να διαβαστεί στο πρώτο του επίπεδο σαν ένα ιστορικό ασθένειας, τραγικό στην αλήθεια του, αδυσώπητο στη γνώση του  αναμενόμενου τέλους. Κάτω, ωστόσο, από αυτή την επιφάνεια υπάρχει μια άλλη διαδρομή, πιο προσωπική και πιο επώδυνη και από την ίδια την αρρώστια. Αποτυπώνεται εικαστικά με την εικόνα του εξωφύλλου (Mircea Suciu, «Border», 2008). Η προσέγγιση του ακρότατου ορίου, πέρα από το οποίο η ευθύνη επαφίεται στο ίδιο το άτομο που τολμά να κοιτάξει τον σκοτεινό και απροσπέλαστο στη λογική χώρο. Όποιος βρεθεί σ’ αυτό το απώτατο σύνορο μαθαίνει πως μπορεί να ανακατεύει μεταξύ τους  τα παρελθοντικά χρονικά διαστήματα, όμως τίποτα δεν μπορεί να πει για το μέλλον, τίποτα για τη θέση του μέσα σ’ αυτό το ανεξερεύνητο φυσικό όλον. Τολμάει τότε να κοιτάξει μέσα στο σκοτεινό λαγούμι και να παραδεχθεί 

«τι έλλειψη απαντήσεων στις ερωτήσεις που κάνουμε χωρίς να λέμε τίποτα…» (σελ.122). 

Κάτω από αυτό το πρίσμα το βιβλίο αποκτά μια σαφή υπαρξιακή ταυτότητα και φιλοδοξεί να σταθεί δίπλα στις πιο ειδικές φιλοσοφικές μελέτες σχετικά με τη θέση του αδαούς (θεωρούμενου νοήμονος) όντος μέσα στο σύμπαν, που καταφανώς αδιαφορεί για τις ανησυχίες του και προφανώς δεν  προτίθεται να του αποκαλύψει το παραμικρό από τη δική του «λογική». Ο Antunes καταβυθίζεται στον εαυτό του, με την αρωγή (ας επιτραπεί εδώ καταχρηστικά η λέξη) της ασθένειας και του επαπειλούμενου θανάτου, και αναδύεται με μια γραφή που δεν αφορά μόνον τον ίδιο πλέον, με τον όποιο ίσως ιαματικό της χαρακτήρα, αλλά απευθύνεται στον καθένα αναζητώντας τον κοινό τόπο του πάθους, του φόβου, της απώλειας των ελπίδων· εν τέλει δηλώνοντας τη μόνη αλήθεια που μπορεί να χαρακτηρίζει τη θνητότητα, πως δηλαδή η πορεία παραμένει προσωπική, όπως προσωπικά και αναπάντητα όλα τα ερωτήματα. Αυτή την ιδιωτική οδό, την ιδιώτευση στην άγνοια και στον πόνο, ποιος μπορεί να την αντέξει;

Τουλάχιστον αποκτά πλήρη συνείδηση του σώματος, των λειτουργιών του, έτσι που παρακολουθεί (σχεδόν βλέπει) τα όργανά του το ένα μετά το άλλο να υποκύπτουν στον εισβολέα και να καταργούνται, 

«ο σπλήνας, ο μυελός των οστών  κι ένας από τους νεφρούς απών, τι υπήρχε ακόμα, το πάγκρεας που η αφοσίωσή του τον έκανε περήφανο, η καρδιά που της χρωστούσε ευγνωμοσύνη, ο πόνος που τον συντρόφευε…». (σελ.211) 

Η εσωτερική διαδρομή δεν έχει μόνον πνευματική υπόσταση· έχει σάρκα, έχει αίμα που κυλά όπως τα ποτάμια, έχει θυσία σωματικών λειτουργιών, έχει χώμα και νερό, λάσπη και σκόνη. Όσο περισσότερο αναδύεται το σώμα σε κυρίαρχη οντότητα, τόσο όλα ερμηνεύονται μέσα από τα δικά του πάθη. Η σκέψη υποκύπτει στην αλήθεια της φθαρτότητας, η πνευματικότητα είναι πλέον μια οίηση. Ο πάσχων άνθρωπος είναι μόνος με το σώμα του και παρακολουθεί τη φθίνουσα πορεία του. 

Ο Antunes καταθέτει εδώ μια συγκλονιστική γραφή με γλώσσα απίστευτη στις δυνατότητές της, σε τέλεια μεταγραφή της στα ελληνικά από τη Μαρία Παπαδήμα – αν η γραφή απαιτεί οδύνη άλλο τόσο ζητάει το μερίδιό της σε αίμα και η μετάφραση. Πέρα από αυτή τη λογοτεχνική προσφορά, όμως, πρόκειται για ένα μανιφέστο μοναξιάς αναδεικνύοντας αυτήν ακριβώς τη συνθήκη σε αναγνωριστική της ανθρώπινης οντότητας.

Διώνη Δημητριάδου

Ψυχανάλυση και ασυνείδητο Φαντασίωση του ασυνειδήτου D.H. Lawrence μετάφραση: Έφη Φρυδά εκδόσεις Printa η πρώτη δημοσίευση στο diastixo.gr

Ψυχανάλυση και ασυνείδητο

Φαντασίωση του ασυνειδήτου

D.H. Lawrence

μετάφραση: Έφη Φρυδά

εκδόσεις Printa

η πρώτη δημοσίευση στο diastixo.gr
https://diastixo.gr/kritikes/meletesdokimia/14372-psichanalisi-asinidito

Έχουμε ένα σωρό πράγματα να μάθουμε ακόμα, και κάθε βήμα της γνώσης είναι θάνατος του ανθρώπινου ιδεαλισμού που μας κυβερνά πια τόσο ανελέητα και τόσο ελεεινά. Πρέπει να πεθάνει. Και τότε θ α μ π ο ρ έ σ  ο υ μ ε να ελευθερωθούμε. Υπάρχει μήπως φριχτότερη τυραννία από μια μηχανικο-ιδανική ανθρωπότητα;

Έτσι ολοκληρώνει ο D.H. Lawrence το πρώτο δοκίμιο (Ψυχανάλυση και ασυνείδητο) από τα δύο που φιλοξενούνται στην έκδοση. Ξεκίνησε από μια ευθεία επίθεση στην Ψυχανάλυση, που έχαιρε μεγάλης εκτίμησης στις αρχές του 20^ου αιώνα κάνοντας αρχικά μια έμμεση επίθεση στην πλέον εμβληματική μορφή της νέας αυτής επιστήμης, τον Φρόυντ, αποκαλώντας τον –με περισσή θρασύτητα είναι αλήθεια– κομπογιαννίτη ψυχίατρο, για να τον ονομάσει  σε λίγο ξεκάθαρα. Οι οπαδοί της ψυχαναλυτικής θεωρίας, ωστόσο, είχαν υποδεχθεί ασμένως το μυθιστόρημά του «Γιοι και εραστές», το 1913, συγκαταλέγοντάς τον στους θιασώτες τους. Φυσικά  είχαν παρερμηνεύσει τις προθέσεις του σπουδαίου μυθιστοριογράφου. Οκτώ χρόνια μετά ο Lawrence δημοσίευσε το εν λόγω  δοκίμιο, το οποίο θεωρείται η κατάφωρη καταδίκη της Ψυχανάλυσης. Η τεράστια αντίδραση που προξένησε σε κύκλους ψυχαναλυτών, δημοσιογράφων και κριτικών τον έκανε να δημοσιεύσει ένα είδος συνέχειας· πρόκειται για το δεύτερο δοκίμιο της έκδοσης (Φαντασίωση του ασυνειδήτου), με το οποίο προχώρησε αναλυτικότερα σε διευκρινίσεις ως προς την άρνησή του να δεχθεί την Ψυχανάλυση αναπτύσσοντας τη δική του θεωρία σχετικά με τις κινητήριες δυνάμεις του ανθρώπινου ψυχισμού και αποφεύγοντας τις πιο ακραίες τοποθετήσεις του πρώτου δοκιμίου. Σ’ αυτό το δεύτερο δοκίμιο αναπτύσσει και τη θεωρία του γενικότερα για  τον κοινωνικό σχηματισμό και τους θεσμούς του καθώς παράλληλα του δίνεται η ευκαιρία να διατυπώσει εν συνόψει την ευρύτερη φιλοσοφική του στάση απέναντι στη ζωή και τις επιταγές της. Με άλλα λόγια, χρησιμοποιεί την άποψη για τις  ψυχαναλυτικές θεωρίες ως αφορμή για να διατυπώσει τις θέσεις του συνολικά για τον κόσμο.

Το γεγονός ότι ο Lawrence δεν είναι ούτε φιλόσοφος ούτε ψυχίατρος ούτε κοινωνιολόγος, παρά ένας αυθεντικός μυθιστοριογράφος, δεν στερεί από τα δύο δοκίμιά του το αναγνωστικό ενδιαφέρον. Το ριζοσπαστικό του πνεύμα που διαπνέει τα λογοτεχνικά του έργα είναι έκδηλο και σ’ αυτά τα δύο δοκίμια, τα οποία δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται με την αυστηρότητα επιστημονικών κειμένων (που φυσικά δεν είναι) αλλά με την αναγνωστική παραχώρηση που επιφυλάσσεται στα λογοτεχνικά έργα – δεν εννοώ με αυτό πως πρόκειται για λογοτεχνική κατάθεση, όμως γράφονται με την ελευθερία σε δομή, σε ύφος και σε γλώσσα που προσιδιάζει στη λογοτεχνία και καθόλου σε επιστημονική μελέτη. Ο συγγραφέας, κυρίως στο δεύτερο δοκίμιο, το πιο προσωπικό και ελεύθερο σε ύφος, απευθύνεται στον αναγνώστη του με διάθεση καθοδηγητική, προκειμένου να του δείξει πώς συντελείται η παραπλάνηση του και πώς μπορεί να ανακαλύψει τον σωστό δρόμο στη ζωή του. Γι’ αυτό και το πιο φιλικό ύφος που ξεφεύγει σε πολλά σημεία από τη λογική ενός δοκιμίου.

Για να το κάνει αυτό θα διατρέξει την έννοια της ηθικής, θα αναλύσει τη λειτουργία των αισθήσεων, θα θέσει σε άλλη βάση την ανθρώπινη σεξουαλικότητα, θα προσδιορίσει τις επιλογές ανάμεσα στον κατώτερο και ανώτερο εαυτό – στην ουσία θα κατευθύνει τη σκέψη προς την αντιμετώπιση του πανίσχυρου ασυνειδήτου. Θα αποκαθηλώσει την αξία της σεξουαλικότητας ως βασικού ενστίκτου ασκώντας έτσι την κριτική του στη φροϋδική ανάλυση και θα προσδιορίσει τον σκοπό του ανθρώπινου όντος, που εκλαμβάνεται ως μια φυσική και εγγενής τάση προς την ουσιαστική δημιουργία – σ’ αυτή την τάση η σεξουαλικότητα ως ένστικτο έχει το δικό της μερίδιο, δεν είναι όμως η κινητήρια δύναμη. Μια ανατροπή, επομένως, της ψυχαναλυτικής θεώρησης του ανθρώπου στη βάση μιας αναγκαίας (;) θεραπείας των στοιχείων που εκ γενετής έχει, για παράδειγμα του λανθάνοντος οιδιπόδειου συμπλέγματος.

Σύμπλεγμα με τον πατέρα, σύμπλεγμα με τη μητέρα, όνειρα αιμομιξίας – τρίχες κατσαρές. Θα γλεντήσουμε λίγο μ’ αυτά και μετά θα τα ξεχάσουμε, όπως ξεχάσαμε τόσες και τόσες άλλες λέξεις του συρμού. Και θα βρεθούμε ακριβώς εκεί που ήμασταν και πριν – άμα δεν  είμαστε χειρότερα δηλαδή, με π ι ο π ο λ ύ σεξ στα μυαλά μας, πιο πολλή εσωστρέφεια, πιο πολλή ξεδιαντροπιά. (σελ. 219)

Για τον Lawrence υπάρχουν διαταραχές του ανθρώπινου ψυχισμού που δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ασθένειες της ψυχής (έτσι θεωρούμενης ως διαχωρισμένης από την υπόλοιπη υπόσταση του όντος) αλλά ως φυσικές διαφοροποιήσεις από άνθρωπο σε άνθρωπο. Το ενδιαφέρον εδώ είναι στη σύλληψη του όντος ως ενός ενιαίου όλου, και στην ουσία στην ανατροπή του αρχικού κατακερματισμού από το καρτεσιανό cogito ego sum, που διέσπασε την ολότητα σε σκέψη και σε ύπαρξη αποτελώντας την αρχή για τον περαιτέρω διαχωρισμό της σε μέρη. Αυτή η σκέψη, ωστόσο, μας πηγαίνει ακόμη πιο πέρα και δεν είναι του παρόντος.

Μια έκδοση σε άρτια μετάφραση από την έμπειρη Έφη Φρυδά, με κατατοπιστικό εισαγωγικό σημείωμα, επιμέλεια και σημειώσεις  από τον Άκη Καρατζογιάννη, που μας συστήνει μια άλλη όψη του  D.H. Lawrence. Μας επιτρέπει να δούμε τη θεώρηση του κόσμου του, που γέννησε τα εμβληματικά μυθιστορήματά του – και αυτά αντιμέτωπα με τη σφοδρή κριτική που άργησε να εννοήσει την επαναστατική του γραφή. Στο εξώφυλλο το έργο του ίδιου (A Holy Family, 1926) υπαινικτικά περιπαικτικό της κανονικότητας που διέπει τις κοινωνίες μας και ιδανικά συνταιριαστό με το περιεχόμενο των δύο δοκιμίων.

Διώνη Δημητριάδου

Ωρολογοποιός Άκης Καπέτας εκδόσεις Βακχικόν η πρώτη δημοσίευση στην Bookpress

Ωρολογοποιός

Άκης Καπέτας

εκδόσεις Βακχικόν

η πρώτη δημοσίευση στην Bookpress
https://www.bookpress.gr/kritikes/elliniki-pezografia/kapetas-akis-bakchikon-orologopoios-dimitriadou

Μια βουτιά στα βαθιά επιχειρεί ο Άκης Καπέτας στην πρώτη του επαφή με τη μεγάλη αφήγηση, το μυθιστόρημα. Όσο πιο ψηλά μπαίνει ο πήχης, τόσο περισσότερες και οι απαιτήσεις στον ανελέητο κόσμο της κριτικής ανάγνωσης. Στο σπονδυλωτό δράμα (όπως το ονομάζει ο ίδιος) μεταφέρει την πλοκή του σε δύο εποχές: πρόκειται από τη  μια για το 1778 στη Βαρκελώνη και από την άλλη για τη σημερινή Αθήνα. Σ’ αυτό τον δισυπόστατο αφηγηματικό χρόνο εκτυλίσσονται τρεις ιστορίες, με την πρώτη (την ιστορία του Πάμπλο, του ωρολογοποιού) να αποτελεί το κομβικό σημείο αναφοράς των άλλων δύο· ωστόσο, αυτή η σχέση δεν υποβοηθείται με άμεσο τρόπο από τη γραφή, δεν υπογραμμίζεται πουθενά, παρά μόνον υπονοείται στις προσωπικές συνδέσεις του κάθε αποδέκτη/αναγνώστη. Ο συγγραφέας για να κατευθύνει με έμμεσο τρόπο την ανάγνωση προς τις εσωτερικές συνδέσεις των ιστοριών παρεμβάλλει στις αφηγήσεις εννέα μικρά κομμάτια/μονόλογους του αρχικού ήρωα, του Πάμπλο, θυμίζοντας έτσι πως η πρώτη ιστορία δεν έχει ολοκληρωθεί. Αυτή η διαπίστωση συνιστά και τον μεταφυσικό χαρακτήρα του μυθιστορήματος, το οποίο, κάτω από αυτή την ικανή συνθήκη, κινείται επίσης σε δύο επίπεδα: το πραγματικό και το υπερβατικό. Επηρεασμένη εν πολλοίς η γραφή από τον μαγικό ρεαλισμό προσφέρει το μεταφυσικό πεδίο υφασμένο σε έναν καμβά ρεαλισμού.

Είμαι ο “relojero”, ο ωρολογοποιός,

αλλά με αποκαλούν «καταραμένο» ή «βασανισμένη ψυχή».

Εγώ υιοθέτησα το τελευταίο.

Συχνάζω πλέον μόνο εκεί, που δεν έχει πατήσει ποτέ άνθρωπος.

Συχνάζω πλέον μόνο εκεί, που οι θερμοκρασίες αποτρέπουν

τη δημιουργία κάθε μορφής ζωής.

Ζω στις χαράδρες και στις καυτές ερήμους.

Στους πιο σκοτεινούς βυθούς

και στις πιο ψηλές και παγωμένες κορφές,

εκεί που οι αρχαίοι ονόμαζαν

αρχή και τέλος του γνωστού κόσμου.

[…] (σελ. 51)

Το leitmotiv που διατρέχει όλο το βιβλίο είναι το αμάρτημα που διαπράττει ο Πάμπλο στην πρώτη ιστορία, καταδικασμένος από κει και πέρα στην αναζήτηση μιας εξιλέωσης. Ένα έγκλημα όμως κατά της ζωής (ακόμη κι αν πρόκειται για τη δική σου) απαιτεί μια άλλη ζωή να κερδηθεί για να ισορροπήσει η πλάστιγγα. Πάνω από διακόσια χρόνια θα περάσουν μέχρι να επιτευχθεί η προσωπική του κάθαρση, διάστημα που θα δώσει την ευκαιρία στον συγγραφέα να δέσει τις τρεις ιστορίες μεταξύ τους. Οι δύο επόμενες ιστορίες (Μαρίνα, Δέσποινα) στον ρεαλιστικό τους χώρο ενσωματώνουν όση μεταφυσική διάσταση μπορεί να συγχωρέσει η σημερινή εποχή, εν είδει ονείρου ή παραισθήσεων. Στην ουσία, όμως, έχει επιτευχθεί η διαχρονικότητα που επιθυμεί η ενδιαφέρουσα αυτή γραφή. 

Ευφυές το εύρημα του ωρολογοποιού ως επαγγέλματος του Πάμπλο. Η ρύθμιση και το μέτρημα του χρόνου, που τον χαρακτηρίζει ως τεχνίτη ρολογιών, καταργείται σταδιακά στις ιστορίες που ακολουθούν μέσα από τη μη λογική διαχρονικότητα και υπέρβαση των χρονικών διαστημάτων οδηγώντας σε μια άλλη διάσταση το μυθιστόρημα. Ο συγγραφέας φιλοσοφεί με άμεσο ή έμμεσο τρόπο, επιτρέποντας εδώ μια παρατήρηση που αφορά συχνά τις πρώτες εμφανίσεις στα γράμματα νέων δημιουργών: δεν είναι απαραίτητη η συσσώρευση πολλών διαφορετικών στοιχείων σε ένα και μόνο αφήγημα. Στην προκειμένη περίπτωση, κατά την κρίση μου, ήταν απολύτως αρκετή η σύζευξη των εποχών και η διαχρονική υπερβατική εξακτίνωση της ιστορίας, προκειμένου να λειτουργήσει αποτελεσματικά το χτίσιμο της αφήγησης. Ο έμμεσος τρόπος (μέσω του ευρήματος που αναφέρθηκε παραπάνω) για να υπονοηθεί η φιλοσοφική προέκταση του θέματος, ήταν το έναυσμα για να απογειωθεί όλο το βιβλίο με τους συνακόλουθους αναγνωστικούς συνειρμούς. 

Μετά υπήρχαν μόνο τοίχοι και άδεια δωμάτια. Σε εκείνο το σπίτι και σε εκείνους τους τοίχους λοιπόν, περιπλανιόταν συνέχεια χωρίς να έχει ησυχία. Οι μέρες γίνονταν χρόνια… Τα χρόνια γίνονταν αιώνες. Η αυλή μαράθηκε. Το σπίτι πάλιωσε και έπεσε από μόνο του, από τη φυσική φθορά του χρόνου, του μεγαλύτερου ίσως ανθρώπινου εχθρού, όπου στο πέρασμά του καταπίνει τα πάντα και σβήνει κάθε ίχνος ύπαρξης και δημιουργίας. (σελ. 40)

Ο Άκης Καπέτας δείχνει με τον Ωρολογοποιό του πως έχει μέλλον συγγραφικό. Με ιδιαίτερο ταλέντο μάλιστα στην αφήγηση που ταξιδεύει πίσω στον χρόνο. Ο τρόπος που μεταφέρει την Ισπανία του 18^ου αιώνα στην πρώτη ιστορία (μικρότερη σε έκταση αλλά αρτιότερη σε γλωσσική και θεματική επεξεργασία) είναι υποδειγματικός.  

Μια ενδιαφέρουσα έκδοση από το Βακχικόν, με ένα κατακόκκινο εξώφυλλο και τη μαύρη μάσκα των γιατρών  του Μεσαίωνα (που παραπέμπει στην επιδημία πανώλης) να προϊδεάζει για το ζοφερό περιβάλλον του βιβλίου. Ένα μεταφυσικό μυθιστόρημα που αξίζει να προσεχθεί και θέτει τις βάσεις για μια συνέχεια ακόμη καλύτερη.

Διώνη Δημητριάδου