Αντιγόνη Ντόκα Παρατηρητής Εκδόσεις Τόπος η πρώτη δημοσίευση στην Bookpress

 

Αντιγόνη Ντόκα

Παρατηρητής

Εκδόσεις Τόπος

η πρώτη δημοσίευση στην Bookpress

«Παρατηρητής» της Αντιγόνης Ντόκα (νουβέλα) – Το παιχνίδι των πολλαπλών εκδοχών, το παιχνίδι του βλέμματος

 

 

Από τις πολλαπλές θέσεις του παρατηρητή

 

Η παρατήρηση, ως μια συνιστώσα από τις πολλές που οδηγούν στη γραφή, γνωστή συνθήκη που συχνά γίνεται αντικείμενο σχολιασμού, αποκαλύπτεται με άμεσο ή έμμεσο τρόπο στη διαδικασία της ανάγνωσης. Ωστόσο, στο πρόσφατο βιβλίο της Αντιγόνης Ντόκα η έννοια της παρατήρησης αποτελεί η ίδια το θέμα της γραφής, συνιστώντας έτσι μια ενδιαφέρουσα συγγραφική πρωτοτυπία. Ας τη δούμε στις διαφορετικές εκδοχές της, με βάση τους εναλλασσόμενους τρόπους που η Ντόκα παρουσιάζει την παρατήρηση, τις διαφορετικές «θέσεις» του παρατηρητή στους επίσης εναλλασσόμενους χώρους.

Ο παρατηρητής/θεατής και το παρατηρούμενο/θέαμα

Είναι ο παρατηρητής που θέτει τα όρια της παρατήρησης, ας υποθέσουμε κρυμμένος στο διαμέρισμα μιας πολυκατοικίας, από όπου μπορεί να καθορίσει το οπτικό του πεδίο στον κοινόχρηστο χώρο, εκεί που κινούνται οι υπόλοιποι ένοικοι, άξιοι (κατ’ αυτόν) παρατήρησης. Παρατηρεί το «σώμα» εν κινήσει ή εν στάσει, κινητοποιεί αναλόγως τη σκέψη του, έτσι που αυτή ακριβώς η νοητική του λειτουργία αποκτά το δικό της «σώμα», εδώ προβαλλόμενο στη συγκεκριμένη γραφή. Η εισχώρηση στο παρατηρούμενο θέαμα είναι μια διαδικασία σχεδόν θα λέγαμε αυθόρμητη, αναπόφευκτη. Το ενδιαφέρον εδώ έγκειται στην επιλογή ή στην ανάγκη να καταγραφεί, δηλαδή στο μοίρασμά της με τους αναγνώστες, εν δυνάμει κι αυτούς «παρατηρητές» μιας άλλης ζωής, δημιουργώντας έτσι μια αλυσίδα αλληλεπιδράσεων. Η πολλαπλότητα των παρατηρητών/θεατών και παρατηρούμενων/θεαμάτων σε συνέχεια, μια διαρκής ροή, αποκτά ιδιαίτερη σημασία, αν την εννοήσουμε στον πολλαπλασιασμό των παρατηρήσεων, στην πραγματικότητα αναρίθμητων εκδοχών ενσωμάτωσης· μια ιδιόμορφη «επικοινωνία», ακόμη κι αν (ή κυρίως αν) παραμένει αφανής, καθώς τελείται εν κρυπτώ και εν αφανεία.

Ο χώρος της παρατήρησης, η ένταξη των σωμάτων εντός χωρικού πλαισίου, αποδεικνύεται η αναγκαία συνθήκη, προκειμένου να λειτουργήσει η παραπάνω διαδικασία. Και αν ο χώρος συνιστά μια αντικειμενικά υπάρχουσα πραγματικότητα, στην ουσία ορατά αμετάβλητη, μας επιτρέπει ταυτόχρονα την αντίληψη του χρόνου, ως μιας ασύλληπτης πραγματικότητας, μέσα στην οποία βρισκόμενοι αδυνατούμε αλλιώς να την εννοήσουμε. Οι συνειρμοί που δημιουργούνται στη σκέψη, καθώς ο παρατηρητής κινείται οπτικά στις διαδοχικές λεπτομέρειες του παρατηρούμενου, καθιστούν τα χρονικά διαστήματα σχεδόν ορατά και βιώσιμα. Ο χρόνος μοιάζει να ενσωματώνεται στον χώρο. Ο χρόνος, για παράδειγμα, μέσα σε ένα δωμάτιο ορίζεται από τις γωνίες και από τη δομή των υλικών και τις τομές τους, δηλαδή εκεί σου δίνεται η ευκαιρία, ή η δυνατότητα, αυτό που προσλαμβάνεις ως αίσθηση ή ως εικόνα να το ονομάσεις χρόνο, όπως εύστοχα θα παρατηρήσει η Ντόκα στη «Θιδύρα».

Η άφυλη ετερότητα της παρατήρησης, ως επιλογή της συγκεκριμένης γραφής, καθώς το υποκείμενο της παρατήρησης διαρκώς διαφοροποιεί το φύλο του, θεωρώ πως αποβαίνει ιδιαίτερα λειτουργική. Επιτρέπει στην ουσία, χωρίς τη διάκριση των φύλων, τη διευκόλυνση της ενσωμάτωσης κάθε φορά στο παρατηρούμενο θέαμα. Φυσικά η στερεοτυπική, ισχυρή διαφοροποίηση δεν εξανεμίζεται, ωστόσο, ακόμη κι αν το εκλάβουμε ως μια συγγραφική καινοτομία, έχει την αξία της μέσα σε μια κοινωνική πραγματικότητα που επιμένει να διχάζει με ποικίλους τρόπους. Η λογοτεχνία ευτυχώς μπορεί να προηγείται και να τολμά. Έτσι όπως διαχειρίζεται η Ντόκα τις έμφυλες ταυτότητες σε άρρηκτη συνύπαρξη, στην ουσία μοιάζει να τις καταργεί.

 Η παρατήρηση μέσω οθόνης. Σε μια εποχή επικράτησης της οθόνης, χώρου στην ουσία «άχωρου», η παρατήρηση αποκτά ξεχωριστή σημασία, καθώς αποβαίνει απολύτως αόρατη η παρουσία του παρατηρητή, αν το επιθυμεί. Εισχωρεί στις ζωές των άλλων, καταγράφει εντυπώσεις, επεμβαίνει κάποτε, αναπόφευκτα επηρεάζεται, εγκλωβίζεται σταδιακά σε μια ψεύτικη ζωή, σε ένα σκηνικό ανύπαρκτο, κι όμως άκρως επιδραστικό, ενσωματώνεται στην προβαλλόμενη από τη οθόνη εικόνα, αποτελώντας ένα κομμάτι της. Η παρατήρηση ενέχει και την αίσθηση της ασφάλειας μέσα στο σύνολο. Βρισκόμενος ο παρατηρητής μέσα στον περίκλειστο χώρο ενός δωματίου, με τη δυνατότητα να κινηθεί βαδίζοντας σε απόσταση ελάχιστων μέτρων, έχει δει αποτυπωμένο το σύμπαν των πληροφοριών και των εικόνων στη οθόνη, και στη συνέχεια το «μοιράζεται» ως ψευδαίσθηση πραγματικότητας και αυτός σε όλους. Με τον τρόπο αυτό, ταυτόχρονα μεταπηδά από τη θέση του παρατηρητή στη θέση του παρατηρούμενου.

Η μεταπήδηση του παρατηρητή σε παρατηρούμενο μοιάζει αναπόφευκτη και σε φυσικό περιβάλλον, και όχι μόνον μέσω του ψεύδους της οθόνης. Εν δυνάμει όλοι είμαστε παρατηρητές των άλλων, απλώς κάποιοι το συνειδητοποιούν πιο εύκολα και πιο γρήγορα. Η παρατήρηση έχει υποκειμενικό χαρακτήρα. Χωρίς να το συνειδητοποιήσει ο παρατηρητής «παρατηρεί» τα πάντα. Όταν, όμως, αρχίζει να επιλέγει το αντικείμενο της παρατήρησής του, καθίσταται ενεργός παρατηρητής, με θέση, άποψη, κρίση, δυνατότητα συγκρίσεων, εξαγωγή συμπερασμάτων. Όλοι είμαστε υπό μια συνθήκη παρατήρησης είτε το συνειδητοποιούμε είτε όχι. Έχει ενδιαφέρον ως προς αυτό η επισήμανση από την Ντόκα της ιδιόμορφης συλλογικότητας που άφευκτα επιτυγχάνεται μέσω αυτής της διαδικασίας. Η συλλογικότητα των ειδών, τα οποία μοιράζετια ο παρατηρητής εξαιτίας της κοινής τους φύσης, η συνοχή όλων των πράγματων, το κοινό «σώμα». Ίσως γι’ αυτό, στο «τέλος των παρατηρήσεων» (σύντομο τελευταίο κεφάλαιο του  βιβλίου) τοποθετεί στη σειρά τις έννοιες: Λέξεις κλειδιά – παρατήρηση – Παρατηρητής (σκόπιμα με κεφαλαίο ως ενεργός και συνειδητός παρατηρητής) – ο κόσμος των σωμάτων (ακριβώς για να τονιστεί ο ενωτικός σύνδεσμος, το σώμα).

Από την παρατήρηση στην αυτοπαρατήρηση. Αφήνω για το τέλος αυτή την παράμετρο. Θεωρώ πως από την όλη εξέταση της έννοιας «παρατήρηση» αυτή η εκδοχή είναι όχι  μόνο κατ’ ουσία αναπόφευκτη, αλλά στη συνειδητή παρατήρηση αποβαίνει λειτουργικά ευεργετική. Είμαστε μέρη ενός συνόλου που εν μέσω αλληλεπιδράσεων διανύει μια διαδρομή θέσεων, αντιθέσεων, συνθέσεων. Το βιβλίο, ως προς αυτό, μοιάζει περισσότερο να καταχωρίζεται σε μια δοκιμιακή γραφή που επέλεξε την πεζογραφία (εν πολλοίς εν είδει διηγηματογραφίας) προκειμένου να αναλύσει την έννοια της παρατήρησης και αυτή του παρατηρητή (έννοιες αλληλοσυμπληρούμενες αλλά όχι προφανώς ταυτιζόμενες) στις διαφορετικές τους εκδοχές και στις πολλαπλές «εκβολές» τους στο κοινωνικό σώμα. Ως αρωγή έρχονται δύο έννοιες που ανιχνεύονται στα περισσότερα κείμενα του βιβλίου (η υγρασία των χώρων, της ατμόσφαιρας, και ο ιδρώτας των σωμάτων) που νομίζω πως προσφέρουν την αναγκαία αίσθηση πως εισχωρούμε αναγνωστικά, αγγίζουμε μέσω της αφής, αισθανόμαστε πάνω στο σώμα μας την έξω παρατήρηση όσο και την έσω.

Το κολλάζ του εξωφύλλου (δημιουργία της Αντιγόνης Ντόκα) προσφέρει ως εικόνα αυτήν ακριβώς την «τοιχογραφία» της πολυπλοκότητας. Εν συνόλω μια μείξη εικόνων, ίσως ανερμήνευτων, εν μέρει ωστόσο ερμηνεύσιμες μέσω της παρατήρησης.

 

Διώνη Δημητριάδου

 

Απόσπασμα

 

Το συναίσθημα αυτό συνοχής μαζί με τη σκέψη ότι ανήκει κάπου, έστω σ’ αυτό το σύνολο των άγνωστων σωμάτων με τα οποία μοιραζόταν μια κοινή κατάσταση, της δημιουργούσε ασφάλεια. Μείωνε την ασυλλόγιστη μοναξιά της και την τοποθετούσε κάπου μέσα σε ένα πλήθος με κοινά χαρακτηριστικά και ίσως παρόμοιες ιστορίες που ήταν ικανή να παρατηρήσει και να συμπληρώσει, όταν τα κενά ήταν για εκείνη μια οικεία προσέγγιση. Άλλωστε δεν θα μπορούσε να φανταστεί τον εαυτό της έξω από το σύνολο των αγνώστων προσώπων, δεν θα μπορούσε να θεωρήσει ότι είναι κάτι διαφορετικό καθώς μέσα από όλες αυτές τις παρατηρήσεις έκανε όλο και πιο σαφές στον εαυτό της αυτό ακριβώς που ήταν ή ίδια. Γνώριζε τις πιθανές εκδοχές της, χωμένη μέσα σε μια πολλαπλότητα εκφράσεων, εξωστρέφειας, συμβάντων και ανθρώπων που διεκδικούσαν τη μοναδικότητά τους στο σύνολο της επανάληψης. (σ. 114).

 

 

ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΩΣΤΑ Θ. ΡΙΖΑΚΗ

ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΩΣΤΑ Θ. ΡΙΖΑΚΗ

Στο Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο, χθες, Σάββατο, 31 Οκτωβρίου 2026, βρεθήκαμε σε ένα κοινό κάλεσμα, για να μιλήσουμε για τον Κώστα Θ. Ριζάκη ως ποιητή και ως άνθρωπο. Πολλοί ποιητές και φίλοι από την Αθήνα, τη Λαμία, τη Βέρροια και αλλού. Με συγκίνηση μοιραστήκαμε μνήμες από τη συναναστροφή μαζί του, ακούστηκαν τα ποιήματά του. Ένα κενό έχει αφήσει η απουσία του, κι όμως όταν μιλάμε γι' αυτόν, για την τεράστια προσφορά του, και όταν (κυρίως όταν) διαβάζουμε τη φωνή του μέσα στην ποίησή του, τον νιώθουμε κοντά μας.

Ομιλητές: Βάσω Οικονομοπούλου, Χριστίνα Καραντώνη, Δημήτρης Παπαστεργίου, Διώνη Δημητριάδου, Δημήτρης Δημόπουλο

ΜΥΣΤΑΓΩΓΙΑ ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ

ΜΥΣΤΑΓΩΓΙΑ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ

Τα μάτια σου,
μια θάλασσα πλατιά γαλάζια
δίχως άκρη και τελειωμό,
σειρήνειο κάλεσμα μυστικό
σε πεθυμιές και θύμησες.
Επέστρεφε η γη στα όριά της.

Τα μάτια σου,
ένας απέραντος ουρανός
δίχως ανατολή και γέρμα,
θέλγητρα πρώτου πειρασμού,
χρώμα κι αντίλαλος του πόθου.
Άντεχε στο μεγαλείο της η ζωή.

Τα μάτια σου,
δρόμος μακρύς απερπάτητος
δίχως αφετηρία και τέρμα,
ταξίδι ονείρου και φυγή,
φως, ηχώ κι επιστροφή.
Ημέρευε τη βιάση του οχρόνος.

Το κορμί σου,
σεπτός ναός αλειτούργητος
δίχως άβατο και μύστη,
ρίγος η προσευχή και πανικός,
θαύματα οι ευχές και τυραννία.
Ικέτευαν οι θεοί την οδύνη.

Το κορμί σου,
δισκοπότηρο θείας κοινωνίας
δίχως μετανιωμό και σχώριο,
μυσταγωγία κι έκσταση,
θυσιαστήριο ζωής και θανάτου.
Ομολογούσαν οι θνητοί την αθανασία.

Το κορμί σου,
λαχτάρας ανθοβόλημα και μύρο
δίχως μέρωμα και τόπο,
πετάρισμα η νιότη και χορός,
ζωή το κορφολόγημα και μέθη.
Γόργευε η αιωνιότητα και η πτώση.

Γιώργος Αλεξανδρής

(Domenico Tintoretto, Susanna, 1580)

Φαντάσματα της Γάζας Πέντε κείμενα Σάββας Μιχαήλ εκδόσεις Άγρα η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal στη στήλη ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ

 

Φαντάσματα της Γάζας

Πέντε κείμενα

Σάββας Μιχαήλ

εκδόσεις Άγρα

η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal

στη στήλη ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ

ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ | Δεν υπάρχω άρα υπάρχω • Fractal

 

Δεν υπάρχω άρα υπάρχω

 

«Ο Πρίμο Λέβι, ο μεγάλος Εβραίος συγγραφέας κι επιζών του Άουσβιτς, προειδοποίησε ότι το γεγονός ότι το μέχρι τότε αδιανόητο συνέβη, σημαίνει ότι μπορεί να ξανασυμβεί. Κι έτσι, στο πρώτο τέταρτο του λεγόμενου 21^ου αιώνα η ανθρωπότητα βλέπει ξανά μπροστά στα μάτια της να συνεχίζεται η γενοκτονία των Παλαιστινίων στη Γάζα και μάλιστα στο βεβηλωμένο όνομα των Εβραίων που εξοντώθηκαν στο Άουσβιτς». (σ. 59).

Εύστοχη η μνεία του Σάββα Μιχαήλ (Σαμπετάι Μπεν. Μάτσα) στον προφητικό λόγο του Πρίμο Λέβι, που τον οδηγεί στον συσχετισμό της ναζιστικής «λογικής» αφανισμού των διαφορετικών με τη σημερινή γενοκτονία που επιχειρείται κατά του Παλαιστινιακού λαού στη Γάζα. Στα πέντε κείμενα-ομιλίες που περιλαμβάνονται στον τόμο υπό τον εύγλωττο τίτλο Φαντάσματα της Γάζας, παρουσιάζει από ισάριθμες οπτικές γωνίες τη θέση του σ’ αυτή την εφιαλτική «επανάληψη της ιστορίας» – σε εισαγωγικά τοποθετώ τον όρο, καθώς η ιστορία αυτή καθεαυτήν ουδέποτε μπορεί να επαναλάβει τον εαυτό της, ωστόσο οι άμεσες ή έμμεσες αναλογίες είναι υπαρκτές, μπρος στα μάτια μας, και οφείλουμε να τις βλέπουμε καθαρά.

Στο πρώτο κείμενο, «ΦΑΝΤΑΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΑΖΑΣ», που δίνει τον τίτλο και σε όλο το βιβλίο, παρουσιάζει τη μοναδική μαρτυρία της Φάτμα Χασσόνα, μέσα από φωτογραφικές αποτυπώσεις, για τη γενοκτονία στη Γάζα. Η Χασσόνα δολοφονήθηκε στις 16 Απριλίου 2025 από ισραηλινό drone μαζί με την οικογένειά της. Η αλήθεια φιμώνεται για μια ακόμη φορά (ως πράξη αντισημιτισμού) από τους σιωνιστές. Οι εικόνες της φανερώνουν τη δύναμη της ζωής απέναντι στον θάνατο, το σθένος ενός λαού που του αρνούνται τις ρίζες του, τον τόπο του, καταδικάζοντάς στον σε μια πατρίδα απούσα, αόρατη. Μία από αυτές τις φωτογραφίες βλέπουμε στο εξώφυλλο του βιβλίου. Ο Σάββας Μιχαήλ θα δει τη Φάτμα σαν ένα ζώντα «Άγγελο της Ιστορίας» του Πάουλ Τσέλαν, όπως τον ερμήνευσε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, σαν Άγγελο που στρέφει προς το παρελθόν, αντικρίζοντας τη σωρεία καταστροφών, αδύναμος να πετάξει προς το μέλλον· το μέλλον είναι η συνέχεια του ολέθρου.

Στο δεύτερο κείμενο, «ΤΖΕΝΙΝ – ΣΤΗΝ ΕΝΑΣΤΡΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΤΟΥ ΕΦΙΑΛΤΗ», αναφέρεται στο ποίημα «Τζενίν» της Ετέλ Αντνάν, εκεί που η ποιήτρια, μιλώντας για μια νέα (αραβική) Αποκάλυψη, αντίκρισε τον δικό της άγγελο στη μάχη της Τζενίν, το 2002, να καταγράφει τα εγκλήματα και να της παραδίδει το γραμμένο, προφητεύοντας τη συνέχεια. Κι αν το ποίημα αυτό απηχεί τη σφαγή σε παρελθόντα χρόνο, ποιος δεν το θεωρεί σύγχρονο βλέποντας τους ανοιχτούς πολέμους που τώρα ζούμε, στη Γάζα, στη Μέση ανατολή και στην Ευρώπη;

 

«Η Ετέλ Αντνάν έχει οξεία αίσθηση της τραγικότητας μιας εποχής όπου κυριαρχεί “η αντιπαράθεση του θανάτου των μεν με την πλήθουσα ζωή των άλλων”». (σ. 29).

 

Στο τρίτο κείμενο, «TENEBARE ΚΑΤΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΤΩ ΚΟΣΜΟ: SONDERKOMMANDO», μιλώντας για το ποιητικό βιβλίο του Γιάννη Στίγκα SONDERKOMMANDO), εντοπίζει το οντολογικό ρήγμα που το Άουσβιτς άνοιξε στα θεμέλια της ανθρώπινης ύπαρξης. Αυτό το ρήγμα: «Κανένας ακροδεξιός αναθεωρητισμός, καμιά εκ του πονηρού εργαλειοποίηση από εκείνους τους ενόχους που τολμούν να μιλούν στο όνομα των αθώων, καμιά ναρκωτική λήθη μιας μίζερης πραγματικότητας δεν μπορεί να το καλύψει». (σ. 41).

 

Στο πολύ ενδιαφέρον τέταρτο κείμενο, «Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΟΥ Γ΄ ΡΑΙΧ ΣΤΟΝ 21^Ο ΑΙΩΝΑ», με οδηγό το βιβλίο του Βίκτορ Κλέμπερερ Το σημειωματάριο ενός φιλολόγου, αποκαλύπτεται η δυναμική της γλώσσας των «νικητών», διαρκής στα σημαίνοντά της, κι ας διαφοροποιείται συχνά στα σημαινόμενα, καταλυτική στη λειτουργικότητά της να δημιουργεί «λογικά επιχειρήματα» για να καλύψει τη βία και τον φασισμό της. Είναι ο τρόπος σκέψης, η νοοτροπία που συντηρεί τις πρακτικές αυτές, και η γλώσσα που μετέχει στη διαιώνισή τους. Για παράδειγμα ο όρος «Φρούριο Ευρώπη», απηχώντας τη ναζιστική ιδεολογία και πρακτική, δεν αφορά σήμερα την πολιτική κατά των μεταναστών; Πώς μπορείς να αντιπαλέψεις έναν τέτοιο μηχανισμό;

 

«Να τηρήσεις ακλόνητη μια στάση ζωής όπου θα είσαι έτοιμος να διακινδυνεύσεις τα πάντα, κρατώντας, σύμφωνα και με τον Διονύσιο Σολωμό, πάντα ανοιχτά  πάντα άγρυπνα τα μάτια της ψυχής σου. Χωρίς να εγκαταλείψεις ούτε στιγμή την κριτική σκέψη,  ενάντια στην Καταστροφή. Να μένεις σταθερός στην υπεράσπιση του Λόγου, ενάντια στην Καταστροφή. Να ακολουθείς πιστά τη μέθοδο ανακάλυψης της αλήθειας και αποκάλυψης κάθε συγκάλυψης, κάθε στημένης παγίδας του εχθρού. Κι οι παγίδες των Κυρίαρχων δεν έπαψαν να έχουν προνομιακό πεδίο τη γλώσσα». (σ. 50).

 

Το πέμπτο κείμενο, «DIALOGHI D’ AMORE – ΣΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΛ ΑΝΤΑΛΟΥΣ», θα δούμε την ανέφικτη ένωση του Μαχμούτ Νταρουίς με την Εβραία Ρίτα, τον έρωτα που σκότωσε ο πόλεμος και διέσωσε η ποίηση του σπουδαίου Παλαιστίνιου ποιητή. Ο Σάββας Μιχαήλ θα αναρωτηθεί για το ανέφικτο της συνύπαρξης των δύο αντιμαχόμενων πλευρών, συνδέοντας φιλοσοφικά το θέμα του με τη «χαμένη αιώνες πριν αραβική αλ Ανταλούζ. Το σταυροδρόμι των πολιτισμών και των μονοθεϊσμών, ο Τόπος όπου Άραβες και Εβραίοι  ποιητές και φιλόσοφοι συν-διαλέγονταν και συν-γράφανε, ο καθένας στη γλώσσα και στη διερώτηση του Άλλου» (σ. 71). Και από εκεί θα προχωρήσει στη θεωρία για τη διαμεσολάβηση των αντιθέτων, επισημαίνοντας όμως, κατά τον Εβραίο διαλεκτικό φιλόσοφο Γιεουντά Αμπραβανέλ, την επιπρόσθετη εσωτερική αντίφαση μέσα στον καθένα από τους δύο πόλους. Κάθε ενότητα είναι ενότητα αντιθέτων. Μια πραγματικότητα με την οποία αξίζει να συμφιλιωθούμε, έχοντας ως κοσμική αρχή του σύμπαντος την Αγάπη.

 

Με τα πέντε αυτά κείμενα ο Σάββας Μιχαήλ, μέσα σε μόλις ενενήντα σελίδες, έδωσε το μέτρο των πραγμάτων, τον τρόπο να εξεταστεί η σύγχρονη κρίση (με τις παλαιές ρίζες) κάτω από την προοπτική μιας συνύπαρξης των αντιθέτων (με τις εσωτερικές τους αντιθέσεις), μιας σύνθεσης που κυνηγήθηκε και κυνηγιέται, δημιουργώντας ένα σύστημα αντιμαχόμενων μερίδων, με την κυριαρχία των δυνατών και τη συνακόλουθη βία και αδικία σε βάρος των αδυνάτων. Homo homini lupus.  

 

Διώνη Δημητριάδου

 

Το σπίτι του Γκρανέλα Luigi Pirantello Μετάφραση: Άννα Γρίβα εκδόσεις Κίχλη η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal στη στήλη ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ

 

Το σπίτι του Γκρανέλα

Luigi Pirantello

 Μετάφραση: Άννα Γρίβα

εκδόσεις Κίχλη

η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal

στη στήλη ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ

ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ | Θέα στο απολύτως άγνωστο • Fractal

 

 

Θέα στο απολύτως άγνωστο

 

«Η αθάνατη ψυχή… Βέβαια! Για να παραδεχτούμε την ύπαρξη των πνευμάτων, θα πρέπει να προϋποθέσουμε την αθανασία της ψυχής. Λίγα μπορεί κανείς να πει. Η αθανασία της ψυχής… Πιστεύω σ’ αυτήν ή δεν πιστεύω; Λέω, και πάντα έλεγα, πως όχι. Θα έπρεπε τώρα, τουλάχιστον, να παραδεχτώ την αμφιβολία μου, ενάντια σε κάθε προηγούμενο ισχυρισμό μου». (σ. 62).

Αυτή η άρση της απόλυτης βεβαιότητας, όπως διατυπώνεται από τον ήρωα της ιστορίας του Πιραντέλο, τον δικηγόρο Τζούμο, απηχεί τον σχετικισμό ως φιλοσοφική θέση που ο ίδιος ο συγγραφέας υποστήριζε και ενσωμάτωνε στο έργο του. Η τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης μέσα σε έναν κόσμο που αδυνατεί να κατανοήσει (παρά μόνο με την ακολουθία αιτίας αποτελέσματος, επιφανειακή στην προσέγγισή της), εφευρίσκοντας διαρκώς «σχήματα» για να τον εγκλωβίσει και να τον «ερμηνεύσει», αποτελεί τον καμβά των ιστοριών του Πιραντέλο. Έτσι και στην παρούσα ιστορία με το σπίτι του Γκρανέλα να κατοικείται από πνεύματα, κατά τον ισχυρισμό των ενοικιαστών, της οικογένειας Πιτσιρίλι, θα δούμε τις δύο διαφορετικές απόψεις, περί ύπαρξης ή μη πνευμάτων, να συγκρούονται (και μάλιστα δικαστικά), με την απουσία τελικής θέσης, όπως είναι φυσικό, να δηλώνει τον θρίαμβο της αβεβαιότητας. Θα μπορούσαμε να πούμε πως ιστορίες όπως αυτή προαναγγέλλουν την ενασχόλησή του με παραψυχολογικά φαινόμενα λίγα χρόνια μετά.

Η χρήση του χιούμορ διατρέχει όλη την ιστορία, στα πρόσωπα, στα σκηνικά, στους διαλόγους. Είναι άλλωστε η εποχή (δημοσιευμένη η ιστορία το 1905) που ο Πιραντέλο επιλέγει να αντιδράσει απέναντι στη σκληρότητα του κόσμου μέσω του χιούμορ, δηλώνοντας στον προσεκτικό του αναγνώστη πως γνωρίζει την όψη του τραγικού και μπορεί να «παίξει» λογοτεχνικά με αυτήν. Είναι, όμως, και ένας τρόπος να συμβαδίσει  μια υποψία αισιοδοξίας στην αυγή του νέου αιώνα, με την υποψία πως τίποτα δεν θα απαντηθεί από τα υπαρξιακά ερωτήματα των ανθρώπων.

Πράγματι, μπορεί κανείς να στοχαστεί με αφορμή την ιστορία για το σπίτι του Γκρανέλα,  και να εμβαθύνει σε μια συνθήκη που αναδεικνύει την τραγικότητα της ανθρώπινης φύσης ως νοήμονος ύπαρξης. Ο Πιραντέλο κάνει μια εισαγωγική αναφορά στην αδυναμία ενός ποντικού να υποπτευθεί την παγίδα της φάκας αλλά και να εννοήσει την παγίδευσή του, εύστοχα αντιπαραθέτοντας την ανθρώπινη ευφυΐα να έχει αφενός πλήρη επίγνωση της παγίδευσής στα προκαθορισμένα, θεσπισμένα σημεία, αφετέρου ωστόσο να ακινητεί, την ώρα που μάταια το ποντίκι πασχίζει να απελευθερωθεί. Στην ουσία, για το α-νοήμον ζώο όλο το νόημα της ζωής του περικλείεται σε διαδοχικές στιγμές, ενώ ο ανθρώπινος νους πρέπει να αναζητά πάντοτε κάτι πιο πέρα από τη στιγμή, πέρα από όσα απλώς οι αισθήσεις του αντιλαμβάνονται. Ο άνθρωπος ζει στον χρόνο, στην αλληλουχία αναζητώντας συνδέσεις και ερμηνείες, ενώ το ζώο –το «μαγικό» ζώο, κατά τον Μπόρχες– ζει στο παρόν, στην αιωνιότητα της στιγμής.  

Η Άννα Γρίβα, μεταφράστρια της ιστορίας από το ιταλικό πρωτότυπο, στην Εισαγωγή παρουσιάζει τον  κόσμο του Πιραντέλο, όπως αυτός έγινε εμφανής μέσα από το έργο του, επισημαίνοντας τις φιλοσοφικές του αναζητήσεις, την κοσμοθεωρία του, σταδιακά διαμορφωμένη και επαναπροσδιοριζόμενη, καταλήγοντας στην έννοια του παιχνιδιού. Κι αυτό γιατί ο τρόπος που ο Πιραντέλο αντιλαμβανόταν τόσο τη ζωή όσο και τη λογοτεχνία αποτελεί το αναγκαίο νήμα που μας καθοδηγεί να αντιληφθούμε, και να απολαύσουμε ταυτόχρονα, όλο του το έργο. Σε επιστολή του το 1924 προς τον ποιητή και θεατρικό συγγραφέα Φιλίπο Σούρικο γράφει: «Πιστεύω πως η ζωή είναι μια θλιβερή φάρσα, αφού έχουμε μέσα μας, χωρίς να ξέρουμε ούτε πώς, ούτε γιατί, ούτε από ποιον προήλθε, την ανάγκη να εξαπατούμε συνεχώς τον ίδιο μας τον εαυτό με την αυθόρμητη δημιουργία μιας πραγματικότητας (μιας για τον καθένα και ποτέ ίδιας για όλους), η οποία από στιγμή σε στιγμή αποκαλύπτεται μάταιη και απατηλή. Όποιος έχει καταλάβει το παιχνίδι, δεν κατορθώνει πια να εξαπατήσει τον εαυτό του. Όποιος, όμως,  δεν κατορθώνει πια να εξαπατήσει τον εαυτό του, δεν μπορεί πλέον ούτε να απολαύσει ούτε να χαρεί αυτό το παιχνίδι. Έτσι είναι». (σσ. 20-21).

Ένα παιχνίδι που αποκαλύπτει ή όχι τη φύση του, που εκλαμβάνεται ως πραγματικότητα ή ως φάρσα, που οδηγεί στην άγνοια και τη χαρά του εφησυχασμού ή στη γνώση και την τραγικότητα της επίγνωσης, στην επιλογή αν θα είσαι το ποντίκι ή ο άνθρωπος. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, το τι είναι και το τι δεν είναι, το τι υπάρχει και το τι δεν υπάρχει, παραμένει άγνωστο. Το στοιχειωμένο (;) σπίτι του Γκρανέλα παραμένει μέσα από τη γραφή του Πιραντέλο ένα μυστήριο άλυτο, ή απλώς ένα παιχνίδι.

Διώνη Δημητριάδου

Γ. Μ. Βιζυηνού Το χειρόγραφο «Λυρικά» των Γενικών Αρχείων του Κράτους Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη η πρώτη δημοσίευση στο diastixo.gr

 

 

Γ. Μ. Βιζυηνού

Το χειρόγραφο «Λυρικά»

των Γενικών Αρχείων του Κράτους

Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη

η πρώτη δημοσίευση στο diastixo.gr

 Γ. Μ. Βιζυηνού: «Το χειρόγραφο “Λυρικά” των Γενικών Αρχείων του Κράτους»

 

 

 

Μια πολύτιμη έκδοση για τη μελέτη του Βιζυηνού ως ποιητή προσφέρεται από τις εκδόσεις του Ιδρύματος Κώστα και Ελένης Ουράνη, σε επιμέλεια της Ελένας Κουτριάνου, Καθηγήτριας στο γνωστικό αντικείμενο «Νεοελληνική λογοτεχνία: Θεωρία της Λογοτεχνίας – Συγκριτική Γραμματολογία» του Τμήματος Φιλολογίας, της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών και Πολιτισμικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου. Η έκδοση αφορά το μοναδικό διασωθέν αυτόγραφο τετραδίου ποιημάτων του Βιζυηνού, υπό τον τίτλο «Λυρικά», με διακόσια σαράντα ένα ποιήματα, από τα οποία εβδομήντα οκτώ συμπεριελήφθησαν στη συλλογή Ατθίδες αύραι και ένα δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Η Διάπλασις των παίδων από τον ίδιο τον ποιητή. Ακόμη εκατόν δέκα ποιήματα από το τετράδιο δημοσιεύθηκαν σε διάφορα έντυπα τα κατοπινά χρόνια. Εν συνόλω εκατόν ογδόντα εννέα ποιήματα μας ήταν ήδη γνωστά. Τα υπόλοιπα πενήντα δύο, εντελώς άγνωστα μέχρι σήμερα, δημοσιεύονται για πρώτη φορά στην παρούσα έκδοση.

Αν και ο Βιζυηνός μεγαλούργησε στη νεοελληνική διηγηματογραφία (ανανεώνοντας τη μορφή και το περιεχόμενο της ηθογραφίας, προσθέτοντας το ψυχογραφικό βάθος), δεν μένει χωρίς κριτική αξιολόγηση η ποίησή του, με τη ζωντανή της στιχουργία, τον ρεαλισμό της σε εικόνες και συναισθηματικές αποτυπώσεις, την ανθρωποκεντρική θεματική της. Να θυμηθούμε τον Κώστα Βάρναλη που εκθειάζει στα Κριτικά του τον ποιητή Βιζυηνό με γνώμονα ένα και μόνον ποίημά του («Στίχοι γραμμένοι στο φρενοκομείο»), αποκαλώντας τον «Δάσκαλο», γιατί «ξεπερνά όλην την κρύα και ψευτοκλασική περισοτεχνία των Ραγκαβήδων και των Σούτσων, καθώς κι όλη τη ρητορική συναισθηματικότητα των Βαλαωρήτιδων, γιατί έχει μέσα του αληθινή συγκίνηση, τη ζέστα μιας ψυχής, που εξομολογιέται χωρίς να ποζάρει». Αν, λοιπόν, ο ποιητής (άλλωστε ο ίδιος θεωρούσε τον εαυτό του κυρίως ποιητή) είχε την ευκαιρία να εξελίξει την ποίησή του, κάτι που δεν του χαρίστηκε στη σύντομη και βασανισμένη τα τελευταία χρόνια ζωή του, ποιος ξέρει σε ποιο ανάλογο ύψος με αυτό της πεζογραφίας του θα έφτανε.

Η σημασία του τετραδίου των «Λυρικών» έγκειται, πέρα από τη δημοσίευση των άγνωστων μέχρι τώρα ποιημάτων του, στην αποκάλυψη του τρόπου με τον οποίο ο Βιζυηνός εργαζόταν στα γραπτά του. Αρχικές καταγραφές που κατόπιν, με αρκετές διορθώσεις, κατέληγαν σε μορφή ικανοποιητική για τον δημιουργό τους ή αλλιώς διαγράφονταν. Αυτή η λεπτουργία στη στιχουργική του, ανάλογη της δουλειάς που επιφύλασσε για τα διηγήματά του,  αναδεικνύει έναν γερό τεχνίτη της γλώσσας και της μετρικής. Ταυτόχρονα στα «Λυρικά» διαφαίνεται η σταδιακή εξάχρονη αποδοχή της δημοτικής γλώσσας, στην οποία συνειδητά καταλήγει έχοντας διανύσει μια πορεία αμφιταλάντευσης, επηρεασμένος από φαναριώτικά κατάλοιπα που διασώζονταν σε πολλούς ομοτέχνους του. Αλλά και στις τελευταίες καταγραφές μπορούμε να διακρίνουμε την ψυχική του ταλαιπωρία όχι μόνο στη νοηματική σύγχυση κάποιων στίχων, αλλά και στον γραφικό χαρακτήρα, που πλέον καθίσταται ασταθής. Έτσι, τα «Λυρικά» συμπληρώνουν τις πληροφορίες για τη ζωή του και το έργο του (χρονικά συμπίπτουν με τη στροφή του στη διηγηματογραφία), εμβαθύνοντας στον ψυχισμό του και προσθέτοντας ψηφίδες στην «τοιχογραφία» της προσωπικότητάς του.

Ξεχωριστή θέση στα «Λυρικά» κατέχουν τα περίπου τριάντα ποιήματα για παιδιά, με τη χρήση της δημοτικής αναγκαία πλέον, προκειμένου να κατανοηθούν από αυτά, ενώ ταυτόχρονα αποτελούν και μια πρακτική εφαρμογή της διδακτορικής του διατριβής που ως θέμα της είχε το παιδικό παιχνίδι σε σχέση με την ψυχολογία και την παιδαγωγική.

Το περιεχόμενο των «Λυρικών» παρουσιάζεται στην τελική μορφή που έδωσε ο ποιητής μετά τις διορθώσεις. Όμως, στα Σχόλια που ακολουθούν παρατίθενται όλα τα αναγκαία στοιχεία, η χωροχρονική τους τοποθέτηση, η πρώτη δημοσίευση για το κάθε ποίημα, σημειώσεις στο περιθώριο και διαφοροποιήσεις στίχων, ώστε ο μελετητής να τα έχει στη διάθεσή του στη σταδιακή τους διαμόρφωση. Δημοσιεύονται και τα διαγραμμένα από τον ποιητή ποιήματα, με τις κατάλληλες επεξηγήσεις στα σχόλια.

Η επιμελήτρια του τόμου, φροντίζει στην εκτενή εισαγωγή της να μας εισαγάγει στη ζωή του Βιζυηνού, να αφηγηθεί την ιστορία του τετραδίου των «Λυρικών», τις «διαδρομές» του από χέρι σε χέρι, μέχρι να καταλήξει στα Γενικά Αρχεία του Κράτους και να φθάσει ώς την έκδοση. Ο τόμος αυτός αποτελεί τη φυσική συνέχεια του έργου που η ίδια έχει ώς τώρα κάνει ασχολούμενη με τον ποιητή Βιζυηνό στο τρίτομο έργο Γ. Μ. Βιζυηνού, Τα Ποιήματα Α, Β, Γ, έκδοση και αυτή του Ιδρύματος Ελένης και Κώστα Ουράνη. Όπως τονίζει η ίδια στο εκδοτικό της σημείωμα για την αξία του έργου: «[…] πρόκειται για ένα χειρόγραφο με εργασία εν εξελίξει, που περιλαμβάνει και άγνωστο ποιητικό υλικό και παρέχει χρήσιμες πληροφορίες για την ήδη γνωστή ποίησή του, όπως και για τον τρόπο με τον οποίο εργαζόταν ο ποιητής. Επομένως, παρουσιάζει ειδικό ενδιαφέρον για ντον μελετητή της ποιητικής του, αλλά και γενικότερο ενδιαφέρον για κάθε αναγνώστη της ποίησής του. Άλλωστε, καθώς το πολυσέλιδο χειρόγραφο δεν έχει παραδοθεί μέχρι σήμερα στο αναγνωστικό κοινό σε μια πλήρη έκδοση, αυτή κρίθηκε επιβεβλημένη». (σ. 81).

 

Διώνη Δημητριάδου

 

Άφθαρτοι στίχοι για φθαρτά σώματα ανθολογία ποιημάτων επιλογή Χριστίνα Λιναρδάκη εκδόσεις Μετρονόμος η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal στη στήλη ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ

 

Άφθαρτοι στίχοι για φθαρτά σώματα

 ανθολογία ποιημάτων

 επιλογή Χριστίνα Λιναρδάκη

εκδόσεις Μετρονόμος

η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal

στη στήλη ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ

ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ | Η άλλη κανονικότητα • Fractal

 

Η άλλη κανονικότητα

 

Ζώντας μέσα μια κοινωνία που προσδιορίζεται από τον βαθμό μιας αυθαίρετης κανονικότητας, είναι δύσκολο να γίνει αποδεκτή η «μη κανονικότητα» ως ισότιμος όρος, ως δικαιωματική παρουσία. Η φθαρτότητα, εμφανής ή όχι, πέρα από μια αναπόφευκτα κοινή ανθρώπινη συνθήκη, συνιστά κι αυτή την κανονικότητά της, δίπλα σε ό,τι μπορεί να θεωρηθεί (επί ματαίω) άφθαρτο. Και, ακριβώς για το μάταιο της αιώνιας σφριγηλότητας και της εσαεί σωματικής υγείας, αξίζει περισσότερο η συνειδητοποίηση των φθαρτών και εύθραυστων «υλικών», από τα οποία είμαστε φτιαγμένοι, από την όποια αλαζονική ψευδαίσθηση αιώνιας υγείας.

Σκέφτομαι πως, αν η παραπάνω πραγματικότητα γινόταν όντως συνειδητή συνθήκη, δεν θα υπήρχε η ανάγκη να δημιουργηθεί καν ο όρος «ποιητική της αναπηρίας». Αν θα υπήρχε η ισότιμη αντιμετώπιση όλων, δεν θα υπήρχε η ανάγκη να τονισθεί η παρουσία των φθαρτών σωμάτων που ποιούν έργο λογοτεχνικό, και μάλιστα ποιητικό. Αν όλοι φθαρτοί στην πλήρη επίγνωση της έννοιας, δεν θα υπήρχε η ανάγκη να εκδοθεί ένα ανάλογο βιβλίο και να γραφεί αυτό το κριτικό σημείωμα.

Υπάρχει, όμως, η ανάγκη να ακουστούν αυτές οι ποιητικές φωνές, έτσι στη διακριτή τους παρουσία, γιατί το κοινωνικό σώμα δεν έχει την ωριμότητα να αποδεχθεί τη δύσκολη αλήθεια. Μια αλήθεια που το πάσχον σώμα συχνά και το ίδιο αδυνατεί ή δεν τολμά να συνειδητοποιήσει. Όταν, λοιπόν, αποφασίζει να μιλήσει, να γράψει, πρέπει να το προσέξουμε. Όχι μόνο γιατί αξίζει την προσοχή όλων, αλλά για να αντιληφθούμε την έννοια της κανονικότητας σε νέα βάση, τόσο ευρεία που να μας συμπεριλαμβάνει όλους ανεξαιρέτως.

Και είναι τότε που η έννοια της κανονικότητας εξαλείφεται εντελώς, γιατί πλέον δεν εκφράζει τίποτα. Αν όλοι εντός, τότε δεν υφίσταται περιθώριο, αν όλοι διαφορετικοί, τότε δεν υφίσταται κανόνας ισοπεδωτικής ομοιομορφίας που πάντα αφήνει απέξω τους δαχτυλοδεικτούμενους ως διαφορετικούς.

Η Χριστίνα Λιναρδάκη, με τη στήριξη των εκδόσεων Μετρονόμος, παρουσιάζει 27 φωνές που επέλεξαν τον ποιητικό λόγο (πάντοτε περιεκτικό, ουσιαστικό στην πύκνωση των νοημάτων του) για να εκφραστούν. Δεν πρόκειται για γραφές εν θλίψεσι, αλλά για κραυγές ζωής και ελπίδας, ακόμα κι αν η ελπίδα προώρισται να ισοπεδωθεί μέσα σε ένα σύστημα σκληρό και αδιάφορο. Το ενδιαφέρον εδώ έγκειται, πέρα από το κοινωνικό πρόσημο της όλης κατάθεσης, στην ποιητική αξία των ποιημάτων που τολμούν να εκθέσουν με τον τρόπο τους τόσο την προσωπική διαδρομή των δημιουργών τους με το άχθος της ασθένειας, αλλά και να εκθέσουν το status μιας κοινωνίας που τους αρνείται μια αξιοπρεπή ζωή. Η Λιναρδάκη στην Εισαγωγή της επισημαίνει: «Το σώμα  που νοσεί και πάσχει τοποθετείται μέσα σε έναν κοινωνικό και πολιτικό χώρο, και καθίσταται αδιάψευστος δείκτης πολιτισμού. Αποτελεί μια εν τοις πράγμασι δοκιμασία για το εκάστοτε κράτος υγείας και πρόνοιας, και σημείο ελέγχου των ρυθμίσεων που ισχύουν για την ανακούφιση ή την προσπάθεια ίασής του».

Συμμετέχουν: Δήμητρα Αγγέλου, Φανή Αθανασιάδου, Πηνελόπη Αλεξίου, Βασίλης Αμανατίδης, Αμέλια, Κατερίνα Ατσόγλου, Κατερίνα Βλαχάκη, Ελένη Γαλάνη, Αθανασία Δρακοπούλου, Βαγγέλης Ευαγγελίου, Δημήτρης Ζάχαρης, Γιώργος Θεοχάρης, Ιωάννα Καραμαλή, Σοφία Κολοτούρου, Δήμητρα Κωτούλα, Χριστίνα Λαμπούση, Χριστίνα Λιναρδάκη, Ειρηναίος Μαράκης, Αρτέμης Μαυρομμάτης, Μαρίνα Μέντζου, Μανώλης Νανούρης, Ειρήνη Παραδεισανού, Δανάη Σιώζιου, Μαρία Σταυροπούλου, Γαρουφαλιά Στέτου, Κωνσταντίνος Σύρμος, Αλήτις Τσαλαχούρη.

 

Το σχέδιο του εξωφύλλου είναι της Γαρουφαλιάς Στέτου.

 

[Για το εύθραυστον του πράγματος, αξίζει εδώ εν κατακλείδι η είδηση του θανάτου ενός από τους συμμετέχοντες ποιητές αυτού του τόμου. Ο Δημήτρης Ζάχαρης έχασε την άνιση μάχη με την ασθένεια ALS, μετά από αγώνα σχεδόν εννέα χρόνων. Δεν πρόλαβε να δει τυπωμένο τον τόμο με τους άφθαρτους στίχους. Σκληρή υπενθύμιση για τον προσωπικό αγώνα των ανθρώπων που, εν μέσω μιας επώδυνης δικής τους μάχης με την ασθένεια, επιλέγουν να εκφραστούν αντλώντας από τη δυναμική της ποίησης]

Διώνη Δημητριάδου