Το φρούριο των πολιορκητών
Ανατομία ενός όπλου
Τάκης Κ. Βιδάλης
εκδόσεις Εύμαρος
η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal
στη στήλη ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ
Μια εναλλακτική αντίληψη για το Σύνταγμα -
Η έννοια του πολιτικού αυτοκαθορισμού
Τι
μπορεί να σημαίνει ο πολιτικός αυτοκαθορισμός μέσα σε μια, όπως δηλώνεται,
ευνομούμενη κοινωνία, στην οποία οι διακριτές μεταξύ τους εξουσίες εγγυώνται
την προάσπιση των δικαιωμάτων των πολιτών, την εφαρμογή των κανόνων δικαίου,
την αυθεντική εκπροσώπηση του λαού από τους εκλεγμένους με δημοκρατικές εκλογές
συμπολίτες τους; Μια τέτοια έννοια ίσως δηλώνει την κατάργηση των πολιτικών
συστημάτων, όπως τα γνωρίζουμε; Το βιβλίο του συνταγματολόγου Τάκη Βιδάλη
απαντά ευθέως σε τέτοια ερωτήματα. Αν οι μηχανισμοί της εξουσίας δεν
ανταποκρίνονται στον ρόλο τους, αν οι νόμοι δεν εφαρμόζονται ή αν ερμηνεύονται
κατά το δοκούν, τότε προκύπτει η αναγκαία (πλην όχι επαρκής) συνθήκη της
πολιτικής πρωτοβουλίας εκ μέρους όσων νιώθουν πολιορκημένοι και αδύναμοι.
Ωστόσο,
αν αντιστρέψουμε τους όρους αυτής της ιδιότυπης «πολιορκίας», τότε το τοπίο
μοιάζει να καθαρίζει. Οι πολιορκημένοι αίφνης γίνονται πολιορκητές, το
«φρούριό» τους είναι ο ύπατος νόμος της πολιτείας, το όπλο τους, το Σύνταγμα, που
δημιουργήθηκε –όπως άλλωστε όλα τα κείμενα-χάρτες δικαιωμάτων εδώ και αιώνες– ακριβώς
γιατί υπήρχε κενό στην κατοχύρωση της έννοιας του πολίτη ως υπέρτατης αξίας. Η
έννοια της ερμηνείας του συντάγματος, ώς τώρα εύχρηστο όπλο στα χέρια των
ιθυνόντων, αποβαίνει ένα εργαλείο δυναμικής παρουσίας του πολίτη, που διεκδικεί
χωρίς να χρεώνεται μια αδιέξοδη πολιτική πράξη, οραματική και αναποτελεσματική,
αφού πλέον η στάση του αποκτά συγκεκριμένο περιεχόμενο, ξεκάθαρο αίτημα,
πρακτικό και εφαρμόσιμο. Καθόλου τυχαία η αναφορά στην προμετωπίδα του βιβλίου στον
Μαρξ, σχετικά με το εξεγερμένο Παρίσι το 1848, και την έννοια του «φρουρίου των
πολιορκητών», αποδίδοντας στη λαϊκή εξέγερση τον ρόλο του πολιορκητή, με όπλο το
Σύνταγμα. Η φράση του: «πρέπει να σπάσει ο σιδερένιος κλοιός της ασφυκτικής
νομιμότητας», αντιστρέφει την ώς τότε εξουσιαστική συνθήκη.
Η
αφορμή για να γραφεί αυτό το βιβλίο ήταν οι αυθόρμητες και ακηδεμόνευτες
εκδηλώσεις του λαού για τον εμπαιγμό γύρω από το έγκλημα των Τεμπών. Ένα
κίνημα, στην ουσία, που οι κομματικοί εκπρόσωποι δεν φανταζόντουσαν ποτέ, που
εκ των υστέρων έσπευσαν να το οικειοποιηθούν. Ένα κίνημα που μας θυμίζει
παλαιότερες εξεγέρσεις, τα Ιουλιανά του ’65, με το, συμβολικό πλέον, άρθρο 114
να επισημαίνει ποιος έχει στα χέρια του τη «διαχείριση» του Συντάγματος, τη
Νομική και το Πολυτεχνείο κατά τη δικτατορία, αλλά και τα πρώτα χρόνια της
Μεταπολίτευσης, χρόνια έντονης πολιτικοποίησης, που σιγά σιγά άλλαξε πρόσωπο
και αφέθηκε στην ανεξέλεγκτη εξουσία των εκπροσώπων – στην ουσία μιας
μειοψηφίας, αφού ήδη η πλειοψηφία του λαού είτε απέχει είτε δηλώνει τη
δυσαρέσκειά της με λευκή ή άκυρη ψήφο.
Το βιβλίο του Βιδάλη είναι σημαντικό, κυρίως γιατί επιτυγχάνει να βρεθεί έξω από τον νομικό «κλοιό», που συχνά αρκείται σε βολικές ερμηνείες των κανόνων, να σταθεί απέναντι, να παρατηρήσει και να επισημάνει το πρόβλημα, να τολμήσει ακόμα να προτείνει λύσεις. Το γεγονός πως γράφεται σε μια γλώσσα απολύτως κατανοητή, που δεν καλύπτεται πίσω από μια ξύλινη, αλύγιστη νομική ορολογία, το καθιστά όχι ένα νομικό βιβλίο (χαρακτήρα που δεν χάνει, φυσικά, καθώς η νομική σκευή του συγγραφέα είναι αδιαμφισβήτητη), αλλά ένα βαθύτατα πολιτικό βιβλίο, ένα «εγχειρίδιο» με όλη τη σημασία της λέξης, μέσα στα χέρι ανά πάσα στιγμή, «πρόχειρο» (προ χειρός) να ανατρέχεις κάθε που νιώθεις πως από πολιορκητής έγινες πολιορκούμενος. Ίσως χωρίς να το έχει συνειδητοποιήσει ο Βιδάλης, έχει μεταπηδήσει στην ιδιότητα του συγγραφέα-λογοτέχνη, που αποστασιοποιείται από το αντικείμενο της θεματικής του, ίσα ίσα για να το παρατηρήσει καλύτερα και να το αποτυπώσει ευκρινέστερα.
Επομένως,
αυτό το βιβλίο δεν απευθύνεται στους νομικούς και συνταγματολόγους (εκτός αν κάποιοι
θα έπρεπε να το μελετήσουν έτσι κι αλλιώς), αλλά σε μας όλους, τους πολίτες που
θα πρέπει να θυμηθούμε τον ρόλο μας, όπως και τα όπλα που διαθέτουμε, αυτά που
οι ίδιοι οι νόμοι μάς έχουν δώσει και που τα έχουμε παραχωρήσει με απίστευτη
ευκολία. Δεν είμαστε λαός χωρίς πολιτική συνείδηση, μόνο που νιώθουμε
παροπλισμένοι. Η εναλλακτική συλλογική δράση, με τον όρο να είναι ακηδεμόνευτη,
είναι μια λύση στη σωστή κατεύθυνση. Η ατομική πρωτοβουλία μπορεί κι αυτή να
αποβεί πολύτιμη. Το βιβλίο του Τάκη Βιδάλη ακριβώς εκεί εντάσσεται, στα όρια
μιας ατομικής πρωτοβουλίας που έχει τη δυναμική, λόγω της μορφής του, λόγω της
αμεσότητάς του, να προσθέσει μια επαρκή ψηφίδα στην αναγκαία συνθήκη του
πολιτικού αυτοπροσδιορισμού. Όσο βλέπουμε το Σύνταγμα ως παραχώρηση του
ανώτερου προς τον κατώτερο, έχουμε χάσει την ουσία, γιατί εύκολα ο ισχυρότερος όπως
παραχωρεί έτσι και στερεί. Η «ανατομία» του Συντάγματος, όπως την παραθέτει, αναδεικνύει
την ουσία της ύπαρξής του, τη λειτουργία του ως αντίβαρου στις αλλεπάλληλες
προκλήσεις των εξουσιαστικών μηχανισμών. Μια μαχητική στάση, ένας
«συνταγματισμός από κάτω», από τους πολλούς και για χάρη των πολλών. Όπως
γράφει ο ίδιος;
«Το
Σύνταγμα είναι εδώ για να μας δείχνει με έμφαση ποια είναι τα κοινά αγαθά που
αξίζει να διεκδικούμε συλλογικά, και αυτό είναι ένα πλεονέκτημα που δεν πρέπει
να χαθεί. Είναι, μάλιστα, εδώ για να μας δείξει πώς θα οριοθετήσουμε την
εξουσία όσων εμπιστευτούμε να μας κυβερνήσουν στο εξής, ώστε να μη μας ξεφύγει
πάλι από τα χέρια ο έλεγχός τους: ίσως η εξουσία είναι αναγκαίο κακό σε κάθε
κοινωνία, η κατάχρησή της ωστόσο δεν επαφίεται στη μοίρα, αρκεί να μένουμε νοερά
εκεί, στις πλατείες των Τεμπών». (σ. 165).
