Βάρδια στον Μόμπι Ντικ
6+1 σημειώματα για
τη Φάλαινα του Χέρμαν Μέλβιλ
Κώστας Ακρίβος
εκδόσεις Μεταίχμιο
η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal
στη στήλη ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ
ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ | Ένας «βαρδιάνος αναγνώστης» • Fractal
Ένας «βαρδιάνος αναγνώστης»
Στην προμετωπίδα του
πρόσφατου βιβλίου του Κώστα Ακρίβου ένας εύλογος τρόπος εισαγωγής με ένα
απόσπασμα από το Πιο πέρα από τη θάλασσα του άλλου συγγραφέα, του Paul Lynch. Γιατί οι γραφές συνομιλούν, όταν οι συγγραφείς αναμετρώνται
με τη ροή του χρόνου, όταν αυτός φαίνεται να ακινητοποιείται ανάμεσα σ’ αυτό
που ήταν και σ’ αυτό που θα γίνει. Εμβληματικό το μυθιστόρημα του Μέλβιλ, ανοιχτό
και προκλητικό σε πολλές διαφορετικές αναγνώσεις, ένα πέρασμα από την
αναμέτρηση με τη φύση στην αδυσώπητη μάχη με τον ίδιο μας τον εαυτό. Ο Ακρίβος,
έχοντας περάσει, όπως μας πληροφορεί στο εισαγωγικό του σημείωμα, ως βαρδιάνος
αναγνώστης «πολλές ώρες στο καρνάγιο,
παρατηρώντας με δέος το αρμολόγημα στο σκαρί του Μόμπι-Ντικ» (σ. 12), θέτει
ερωτήματα, επιχειρεί απαντήσεις μέσω του ίδιου του αρχικού βιβλίου, το οποίο
καθίσταται έτσι αντικείμενο μελέτης, ή καλύτερα οδηγεί σε μια θα λέγαμε
ιδιότυπη συνομιλία του συγγραφέα/αναγνώστη με το δίπολο Αχαάβ και Μόμπι-Ντικ, τις
δύο περσόνες που «αποφάσισαν» την αντιπαράθεση έως τον θάνατο. Η διαμεσολάβηση
του αφηγητή Ισμαήλ παρεισφρέει στο όλον, συνιστώντας μια, σε δεύτερο επίπεδο,
«συνομιλία» με τον παρατηρητή αυτής της υπερφυσικής διαμάχης.
Ο τρόπος που ο Ακρίβος συνδιαλέγεται τόσο με τον Μέλβιλ όσο με τον Ισμαήλ, τον Αχαάβ και φυσικά τον Μόμπι-Ντικ, δεν διαφέρει στην ουσία από τον τρόπο που προσεγγίζει στα άλλα βιβλία του τα υπαρκτά ή τα μυθικά πρόσωπα των ιστοριών του. Ζωντανεύει την παρουσία τους, παίρνει μέρος ο ίδιος, μέσω των αφηγηματικών του τεχνικών, στη ζωή τους (αληθινή ή επινοημένη), εναλλάσσοντας τους ρόλους: συγγραφέας, αφηγητής, ήρωας, παρατηρητής, σχολιαστής, ταυτόχρονα εξωκειμενικός και ενδοκειμενικός. Έτσι κι εδώ, εισχωρεί τόσο στα γεγονότα όσο και στην ψυχή των προσώπων (συμπεριλαμβανομένης της φάλαινας Μόμπι-Ντικ) για να κατανοήσει την ψυχολογία, τη σκέψη, το λεπτό εκείνο και αδιόρατο σημείο όπου το γήινο συναντά το υπερφυσικό. Το σημείο εκείνο που καθοδηγεί την ανάγκη εκδίκησης μέχρι την υπέρβαση των ανθρωπίνων ορίων, σε ανύψωση του εκδικητή σε τιμωρό των πάντων, με πρώτο τον εαυτό του.
Ιδιαίτερα σημαντική θεωρώ τη
στροφή της προσοχής του Ακρίβου, καθώς μελετά τη γραφή του Μέλβιλ, στην έννοια
της «ομοίωσης», παρακινημένος από την εκτενή χρήση εικόνων και κυρίως την
εμμονική σχεδόν, σε μερικά σημεία της αφήγησης, χρήση του παραβολικού «σαν». Κι
εδώ εκφράζει τη θέση του, αυτή που διαφοροποιεί μια νέα ανάγνωση του βιβλίου
από τις τόσες άλλες. Ο Ακρίβος, απομακρυνόμενος από μια συμβατική ανάγνωση της
τεχνικής του Μέλβιλ ως τουλάχιστον εντυπωσιακής, φθάνει έως το απώτερο σημείο
ερμηνείας, την προσέγγιση του ανέκφραστου: « […] ο λόγος του Χέρμαν Μέλβιλ σπάει
κάθε δεσμό με τα συμβατά όρια της πραγματικότητας και, διαρρηγνύοντας ακόμα και
αυτή την περιφέρεια της φαντασίας, εισχωρεί κατευθείαν στα ανεξερεύνητα άδυτά
της και ανακαλύπτει εκείνο που ακόμη είναι κρυμμένο πίσω από κάθε αισθητό και
λεκτό: το άρρητο». (σ. 38).
Ταυτόχρονα εξετάζει την
προοικονομία και τον προϊδεασμό, ως δύο τεχνικές διαφορετικές όσο και
αλληλοσυμπληρούμενες, καθώς η μία μέσω γεγονότων και η άλλη μέσω φράσεων,
καθοδηγούν την αναγνωστική πρόσληψη. Οιωνοί, κακοσημαδιές (τι εύστοχη λέξη),
προαισθήσεις, προφητείες, όλα τα σημάδια που χτίζουν την πορεία προς το άφευκτο
της μοιραίας συνάντησης των δύο όντων (Αχαάβ και Μόμπι-Ντικ), μια παράλληλη
ανύψωση (υπερφυσική σε κάθε θεώρηση) του μοιραίου με τη βούληση σε ίση
αναμέτρηση.
Αλλά και η «μελβική φιλία»,
ή και το στοιχείο της ελληνικότητας στο έργο του Μέλβιλ, δεν θα μείνουν
ασχολίαστα. Μένω στο τελευταίο κείμενο, στο οποίο ο Ακρίβος εκκινώντας από το
ερώτημα σχετικά με το ποιος είναι τελικά ο βασικός ήρωας του βιβλίου του
Μέλβιλ, θα σταθεί στον αφηγητή (όσο και συμμετέχοντα στην ιστορία) Ισμαήλ. Και
προκρίνοντας ταυτόχρονα τον ρόλο του αναγνώστη/συν-συγγραφέα (μεταβαίνοντας και
ο ίδιος στον ρόλο του αναγνώστη), θα επιχειρήσει, με ήρωα πλέον τον Ισμαήλ, να
«συνεχίσει» το σκόπιμα στερούμενο τέλος του βιβλίου. Ετούτο το τολμηρό
εγχείρημα αναδεικνύει, πέρα από τη συγγραφική δεινότητα του Κώστα Ακρίβου
–συχνά άλλωστε και πολλαπλώς σχολιασμένη από την κριτική–, το χαρακτηριστικό εκείνο
που καθιστά μια μελέτη διακριτή και αξιομνημόνευτη, δηλαδή την ικανότητα να
προσφέρει μια νέα θέαση σε γνωστή θεματική, να προχωράει την έρευνα, να
υπερβαίνει τα εν πολλοίς συμβατά όρια.


































