ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ ΔΥΟ ΠΟΙΗΜΑΤΑ

 

ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ

ΔΥΟ ΠΟΙΗΜΑΤΑ

ΟΝΕΙΡΑ ΚΑΙ ΙΚΕΣΙΕΣ

Φέραμε την αγρύπνια μας ως το ξημέρωμα.
Με συντριβή και χωρίς παραιτήσεις.
Άσκεπο το πρωί κι η μέρα αναποφάσιστη.
Χωρίς χρώμα και χειροκρότημα.
Κανένας έπαινος κι ασπασμός.
Ούτε μια βλαστήμια.
Έσκυβε πάλι η ζωή υπομονετικά σ’ επιταγές και νουθεσίες.
Μικρό φορτίο η συνήθεια, θρίαμβος η υπακοή
και μεγαλείο η συνέχεια και η ομοιομορφία.

Μα αυτή, βιασύνη αβόλευτη κι αστέγαστη φυγή,
δραπέτευσε από ανακωχές κι εκεχειρίες.
Την είδα να στέκεται ερώτημα και προτροπή
στην άκρη του αταξίδευτου ουρανού,
μπροστά από τα όνειρα και τους ανθρώπους,
βέβαιη για το μακρύ και ασχεδίαστο ταξίδι,
μύχια ευχή, χωρίς απαντοχές κι επιστροφή,
ίδια η άβυσσος, ο φόβος και η οργή.

Τους θεούς τους είχε σκοτώσει αποβραδίς.
Τους ειδήμονες και τους προστάτες
τους είχε αφήσει αδικαίωτους στην πρώτη σιωπή
και μένα, ένοχα κι επώδυνα να ισορροπώ
στους δισταγμούς και τις αντιφάσεις.
Μ’ ατίθαση ματιά γρίκαε το μερτικό της
πίσω από το μούχρωμα της ήσυχης ημέρας,
συνείδηση καθαρή και μνήμη από το μέλλον.

Ξημέρωνε μ’ ένα επινίκιο σάλπισμα
πάνω από τ’ απροσανατόλιστα σταυροδρόμια,
στις κλειστές γωνιές και τους λαχανιασμένους δρόμους,
κόκκινη αντηλιά στον ίσκιο της
και ρωγμή βαθιά στη σιγουριά μου.
Την είδα σειρήνα του χαμού, του λυτρωμού γητεύτρα,
λεύτερη να μετρά με ουρανό τον κόσμο
κι εγώ αφτέρουγος από τη γη να ικετεύω
νωρίτερα από τ’ όνειρο στο γέρμα να μην φτάσει.

ΣΤΗΝ ΚΛΕΙΣΤΗ ΤΗΝ ΠΟΡΤΑ

Έκλεισα διστακτικά πίσω μου την πόρτα
με έντονη την αίσθηση της απουσίας σου.
Ήταν η πρώτη φορά που ένιωθα
να μην τρυπώνεις πρώτη, να μη μ’ ακολουθείς
κι η μοναξιά να καρτερεί και ν’ απειλεί
τη μέρα μου ν’ αδειάσει, τη νύχτα να ερημώσει.

Βγήκα και σ’ αναζήτησα στις σκιές της νύχτας,
στις σιωπές και τα ψιθυρίσματα των περαστικών,
στους δρόμους που γειτόνευαν κι ακούγονταν παιδιά,
εκεί που μ’ απορία σήκωναν τους ώμους,
ακόμα κι εκεί που φώτα χλώμιαζαν
και δίνονταν και σφίγγονταν τα χέρια κι οι ψυχές.

Σε βρήκα καθισμένη στο πρώτο το σκαλί,
στο στήθος σου να ζεσταίνεις αφτέρουγη λαχτάρα,
και στις χούφτες σου να διπλώνεις όνειρα μικρά,
ίσα με κείνα τα θαύματα τα μεγάλα
που προλάβαινα στα μάτια σου να ζω,
όταν στο βλέμμα σου η ζωή γινόταν προσευχή.

Στοιβάξαμε αναμνήσεις από γιορτές και μυήσεις
και λυτρωθήκαμε στης ανάγκης τη σοφία.
Στην κλειστή την πόρτα, της ψυχής η δοκιμασία,
έγινε αντοχή και ισορροπία,
υπόσχεση, της ζωής μας την αρμονία
στην πλησμονή του ελάχιστου να δούμε.

Γιώργος Αλεξανδρής

(φωτογραφία: Moises Levy)

Κυκλοφόρησε το νέο τεύχος, 212 Oδός Πανός® εργοτάξιο εξαιρετικών αισθηµάτων έτος 46o, τχ. 212, Ιανουάριος-Μάρτιος 2027, με Αφιέρωμα στον Γ. Β. Γέιτς

 

Κυκλοφόρησε το νέο τεύχος, 212

Oδός Πανός®

εργοτάξιο εξαιρετικών αισθηµάτων

έτος 46o, τχ. 212, Ιανουάριος-Μάρτιος 2027

ΠEPIEXOMENA

Αφιέρωμα στον

Γ. Β. Γέιτς

από την Χριστίνα Σταθοπούλου

3 Jamie James: Για τον William Butler Yeats η Ποίηση ήταν ένα είδος μαγείας

13 James Flannery: Οι Μούσες του W. B. Yeats

20 C. M. Barry: O Wilde για τον Yeats

24 W. H. Auden: Εις μνήμην του W. B. Yeats

26 W. B. Yeats: Το Κλεμμένο Παιδί

28 Χριστίνα Σταθοπούλου: Το Κλεμμένο Παιδί

29 John Walsh: Η αγαπημένη Maud Gonne του W. B. Yeats ήξερε ότι οι ποιητές δεν πρέπει ποτέ να παντρεύονται

32 Colette Connolly: W. B. Yeats: Ένα λογοτεχνικό ταξίδι στα πιο αγαπημένα μέρη του Ποιητή στην Ιρλανδία. Τα πρώτα χρόνια ζωής του Yeats

36 Orna Ross: Γιατί οι W. B. Yeats, Maud Gonne και Iseult Gonne;

38 Ποιήματα W. B. Yeats

40 Μαρία Δαλαμήτρου: Η Δευτέρα Παρουσία του Ρομαντισμού στον Μοντερνισμό: William Butler Yeats

44 Βασίλης Κοντόπουλος: Εδώ Βερολίνο

48 Τα νέα μας βιβλία του 2026

49 Κώστας Θ. Ριζάκης: τα στρας κινητηρίων

50 Τα νέα μας βιβλία του 2026

51 Θανάσης Καμπαγιάννης: Μια επιστολή - 300 Αιγύπτιοι

53 Χρίστος Χριστοφής: Με την ματιά του συλλέκτη...

60 Κώστας Λιννός: Φίλησα

63 Μάγδα Τσιρογιάννη: Νίκος Α. Παναγιωτόπουλος. Σύσσημον

68 Πρεσβύτερος Τρως: Από την θλίψη των καιρών

70 Θανάσης Θ. Νιάρχος: Σελίδες ημερολογίου

75 Μάνος Μακρίδης: 5 Γυναίκες

76 Κατερίνα Μπέλλα: Πρόσκληση

78 Κινηματογράφος: Σίμος Ιωσηφίδης

80 Ηλίας Φραγκάκης: Ανταποκρίσεις από την Σαρωνική Πολυνησία

82 Η Κομπαρσίτα

89 Δημήτρης Βιτζηλαίος: Αν Και Όχι Πιστά Η Απερίγραπτη Αγωνία

90 Τζίνα Καρβουνάκη: Στέφανος Μάνος. Η βιωματική σχέση του με την ιταλική γλώσσα και τον ιταλικό πολιτισμό

94 Κωνσταντίνος Ανδρουτσόπουλος: Ενθύμιον

95 Βιβλία. Γράφουν οι: Διώνη Δημητριάδου, Στέλλα Πριόβολου, Γιάννης Ξούριας, Ιωάννης Σόλαρης, Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης,

Ελένη Ε. Νανοπούλου, Κωνσταντίνος Μπούρας, Γιώργος Χρονάς

127 Γιώργος Μεταξάς: Αγιουτάγια

128 Παντελής Λημναίος: Η κατάρα της νοημοσύνης. ΑΙ μνητεία

130 Θέατρο. Γράφουν οι: Δήμητρα Χόνδρου, Γιώργος Παπαγιαννάκης, Κωνσταντίνος Μπούρας, Αθανάσιος Βαβλίδας

144 Κωνσταντίνος Βορβής: Το άρρητο

145 Γιώργος Ζώταλης: Ποντικοφάρμακα

148 Αθανάσιος Βαβλίδας: Μουσικές Ανταπο-κρίσεις

159 Δευτέρα

160 Σχέδια του Αντώνη Βάθη

Υπάρχει στα βιβλιοπωλεία:

Πολιτεία

Ιανός (Αθήνα, Θεσσαλονίκη)

Πρωτοπορία (Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πάτρα)

Πατάκης

Αχιλλέας Σίμος

Ελευθέριος Τζανακάκης

Χρήστος Μαρίνης

Α. Κανάκης

Συμμετρία Α. Ε.

Τσιγαρίδας Α. Ε.

Δ. Τσανάς – Σ. Δημόπουλος

Σκλαβούνος Παράσχης

Ηλίας Μαγγόπουλος

Κεντρί (Θεσσαλονίκη)

Βιβλιοπωλείο Οδός Πανός, Διδότου 39 και Ιπποκράτους

106 80 Αθήνα, τηλ 2103616782

e-mail: chronas@otenet.gr

και όπου ζητηθεί με αντικαταβολή.

Διανομή από το Πρακτορείο Τύπου, Άργος Α.Ε., μόνο στην Αττική,

και στο αεροδρόμιο Αθηνών

 

Αντιγόνη Ντόκα Παρατηρητής Εκδόσεις Τόπος η πρώτη δημοσίευση στην Bookpress

 

Αντιγόνη Ντόκα

Παρατηρητής

Εκδόσεις Τόπος

η πρώτη δημοσίευση στην Bookpress

«Παρατηρητής» της Αντιγόνης Ντόκα (νουβέλα) – Το παιχνίδι των πολλαπλών εκδοχών, το παιχνίδι του βλέμματος

 

 

Από τις πολλαπλές θέσεις του παρατηρητή

 

Η παρατήρηση, ως μια συνιστώσα από τις πολλές που οδηγούν στη γραφή, γνωστή συνθήκη που συχνά γίνεται αντικείμενο σχολιασμού, αποκαλύπτεται με άμεσο ή έμμεσο τρόπο στη διαδικασία της ανάγνωσης. Ωστόσο, στο πρόσφατο βιβλίο της Αντιγόνης Ντόκα η έννοια της παρατήρησης αποτελεί η ίδια το θέμα της γραφής, συνιστώντας έτσι μια ενδιαφέρουσα συγγραφική πρωτοτυπία. Ας τη δούμε στις διαφορετικές εκδοχές της, με βάση τους εναλλασσόμενους τρόπους που η Ντόκα παρουσιάζει την παρατήρηση, τις διαφορετικές «θέσεις» του παρατηρητή στους επίσης εναλλασσόμενους χώρους.

Ο παρατηρητής/θεατής και το παρατηρούμενο/θέαμα

Είναι ο παρατηρητής που θέτει τα όρια της παρατήρησης, ας υποθέσουμε κρυμμένος στο διαμέρισμα μιας πολυκατοικίας, από όπου μπορεί να καθορίσει το οπτικό του πεδίο στον κοινόχρηστο χώρο, εκεί που κινούνται οι υπόλοιποι ένοικοι, άξιοι (κατ’ αυτόν) παρατήρησης. Παρατηρεί το «σώμα» εν κινήσει ή εν στάσει, κινητοποιεί αναλόγως τη σκέψη του, έτσι που αυτή ακριβώς η νοητική του λειτουργία αποκτά το δικό της «σώμα», εδώ προβαλλόμενο στη συγκεκριμένη γραφή. Η εισχώρηση στο παρατηρούμενο θέαμα είναι μια διαδικασία σχεδόν θα λέγαμε αυθόρμητη, αναπόφευκτη. Το ενδιαφέρον εδώ έγκειται στην επιλογή ή στην ανάγκη να καταγραφεί, δηλαδή στο μοίρασμά της με τους αναγνώστες, εν δυνάμει κι αυτούς «παρατηρητές» μιας άλλης ζωής, δημιουργώντας έτσι μια αλυσίδα αλληλεπιδράσεων. Η πολλαπλότητα των παρατηρητών/θεατών και παρατηρούμενων/θεαμάτων σε συνέχεια, μια διαρκής ροή, αποκτά ιδιαίτερη σημασία, αν την εννοήσουμε στον πολλαπλασιασμό των παρατηρήσεων, στην πραγματικότητα αναρίθμητων εκδοχών ενσωμάτωσης· μια ιδιόμορφη «επικοινωνία», ακόμη κι αν (ή κυρίως αν) παραμένει αφανής, καθώς τελείται εν κρυπτώ και εν αφανεία.

Ο χώρος της παρατήρησης, η ένταξη των σωμάτων εντός χωρικού πλαισίου, αποδεικνύεται η αναγκαία συνθήκη, προκειμένου να λειτουργήσει η παραπάνω διαδικασία. Και αν ο χώρος συνιστά μια αντικειμενικά υπάρχουσα πραγματικότητα, στην ουσία ορατά αμετάβλητη, μας επιτρέπει ταυτόχρονα την αντίληψη του χρόνου, ως μιας ασύλληπτης πραγματικότητας, μέσα στην οποία βρισκόμενοι αδυνατούμε αλλιώς να την εννοήσουμε. Οι συνειρμοί που δημιουργούνται στη σκέψη, καθώς ο παρατηρητής κινείται οπτικά στις διαδοχικές λεπτομέρειες του παρατηρούμενου, καθιστούν τα χρονικά διαστήματα σχεδόν ορατά και βιώσιμα. Ο χρόνος μοιάζει να ενσωματώνεται στον χώρο. Ο χρόνος, για παράδειγμα, μέσα σε ένα δωμάτιο ορίζεται από τις γωνίες και από τη δομή των υλικών και τις τομές τους, δηλαδή εκεί σου δίνεται η ευκαιρία, ή η δυνατότητα, αυτό που προσλαμβάνεις ως αίσθηση ή ως εικόνα να το ονομάσεις χρόνο, όπως εύστοχα θα παρατηρήσει η Ντόκα στη «Θιδύρα».

Η άφυλη ετερότητα της παρατήρησης, ως επιλογή της συγκεκριμένης γραφής, καθώς το υποκείμενο της παρατήρησης διαρκώς διαφοροποιεί το φύλο του, θεωρώ πως αποβαίνει ιδιαίτερα λειτουργική. Επιτρέπει στην ουσία, χωρίς τη διάκριση των φύλων, τη διευκόλυνση της ενσωμάτωσης κάθε φορά στο παρατηρούμενο θέαμα. Φυσικά η στερεοτυπική, ισχυρή διαφοροποίηση δεν εξανεμίζεται, ωστόσο, ακόμη κι αν το εκλάβουμε ως μια συγγραφική καινοτομία, έχει την αξία της μέσα σε μια κοινωνική πραγματικότητα που επιμένει να διχάζει με ποικίλους τρόπους. Η λογοτεχνία ευτυχώς μπορεί να προηγείται και να τολμά. Έτσι όπως διαχειρίζεται η Ντόκα τις έμφυλες ταυτότητες σε άρρηκτη συνύπαρξη, στην ουσία μοιάζει να τις καταργεί.

 Η παρατήρηση μέσω οθόνης. Σε μια εποχή επικράτησης της οθόνης, χώρου στην ουσία «άχωρου», η παρατήρηση αποκτά ξεχωριστή σημασία, καθώς αποβαίνει απολύτως αόρατη η παρουσία του παρατηρητή, αν το επιθυμεί. Εισχωρεί στις ζωές των άλλων, καταγράφει εντυπώσεις, επεμβαίνει κάποτε, αναπόφευκτα επηρεάζεται, εγκλωβίζεται σταδιακά σε μια ψεύτικη ζωή, σε ένα σκηνικό ανύπαρκτο, κι όμως άκρως επιδραστικό, ενσωματώνεται στην προβαλλόμενη από τη οθόνη εικόνα, αποτελώντας ένα κομμάτι της. Η παρατήρηση ενέχει και την αίσθηση της ασφάλειας μέσα στο σύνολο. Βρισκόμενος ο παρατηρητής μέσα στον περίκλειστο χώρο ενός δωματίου, με τη δυνατότητα να κινηθεί βαδίζοντας σε απόσταση ελάχιστων μέτρων, έχει δει αποτυπωμένο το σύμπαν των πληροφοριών και των εικόνων στη οθόνη, και στη συνέχεια το «μοιράζεται» ως ψευδαίσθηση πραγματικότητας και αυτός σε όλους. Με τον τρόπο αυτό, ταυτόχρονα μεταπηδά από τη θέση του παρατηρητή στη θέση του παρατηρούμενου.

Η μεταπήδηση του παρατηρητή σε παρατηρούμενο μοιάζει αναπόφευκτη και σε φυσικό περιβάλλον, και όχι μόνον μέσω του ψεύδους της οθόνης. Εν δυνάμει όλοι είμαστε παρατηρητές των άλλων, απλώς κάποιοι το συνειδητοποιούν πιο εύκολα και πιο γρήγορα. Η παρατήρηση έχει υποκειμενικό χαρακτήρα. Χωρίς να το συνειδητοποιήσει ο παρατηρητής «παρατηρεί» τα πάντα. Όταν, όμως, αρχίζει να επιλέγει το αντικείμενο της παρατήρησής του, καθίσταται ενεργός παρατηρητής, με θέση, άποψη, κρίση, δυνατότητα συγκρίσεων, εξαγωγή συμπερασμάτων. Όλοι είμαστε υπό μια συνθήκη παρατήρησης είτε το συνειδητοποιούμε είτε όχι. Έχει ενδιαφέρον ως προς αυτό η επισήμανση από την Ντόκα της ιδιόμορφης συλλογικότητας που άφευκτα επιτυγχάνεται μέσω αυτής της διαδικασίας. Η συλλογικότητα των ειδών, τα οποία μοιράζετια ο παρατηρητής εξαιτίας της κοινής τους φύσης, η συνοχή όλων των πράγματων, το κοινό «σώμα». Ίσως γι’ αυτό, στο «τέλος των παρατηρήσεων» (σύντομο τελευταίο κεφάλαιο του  βιβλίου) τοποθετεί στη σειρά τις έννοιες: Λέξεις κλειδιά – παρατήρηση – Παρατηρητής (σκόπιμα με κεφαλαίο ως ενεργός και συνειδητός παρατηρητής) – ο κόσμος των σωμάτων (ακριβώς για να τονιστεί ο ενωτικός σύνδεσμος, το σώμα).

Από την παρατήρηση στην αυτοπαρατήρηση. Αφήνω για το τέλος αυτή την παράμετρο. Θεωρώ πως από την όλη εξέταση της έννοιας «παρατήρηση» αυτή η εκδοχή είναι όχι  μόνο κατ’ ουσία αναπόφευκτη, αλλά στη συνειδητή παρατήρηση αποβαίνει λειτουργικά ευεργετική. Είμαστε μέρη ενός συνόλου που εν μέσω αλληλεπιδράσεων διανύει μια διαδρομή θέσεων, αντιθέσεων, συνθέσεων. Το βιβλίο, ως προς αυτό, μοιάζει περισσότερο να καταχωρίζεται σε μια δοκιμιακή γραφή που επέλεξε την πεζογραφία (εν πολλοίς εν είδει διηγηματογραφίας) προκειμένου να αναλύσει την έννοια της παρατήρησης και αυτή του παρατηρητή (έννοιες αλληλοσυμπληρούμενες αλλά όχι προφανώς ταυτιζόμενες) στις διαφορετικές τους εκδοχές και στις πολλαπλές «εκβολές» τους στο κοινωνικό σώμα. Ως αρωγή έρχονται δύο έννοιες που ανιχνεύονται στα περισσότερα κείμενα του βιβλίου (η υγρασία των χώρων, της ατμόσφαιρας, και ο ιδρώτας των σωμάτων) που νομίζω πως προσφέρουν την αναγκαία αίσθηση πως εισχωρούμε αναγνωστικά, αγγίζουμε μέσω της αφής, αισθανόμαστε πάνω στο σώμα μας την έξω παρατήρηση όσο και την έσω.

Το κολλάζ του εξωφύλλου (δημιουργία της Αντιγόνης Ντόκα) προσφέρει ως εικόνα αυτήν ακριβώς την «τοιχογραφία» της πολυπλοκότητας. Εν συνόλω μια μείξη εικόνων, ίσως ανερμήνευτων, εν μέρει ωστόσο ερμηνεύσιμες μέσω της παρατήρησης.

 

Διώνη Δημητριάδου

 

Απόσπασμα

 

Το συναίσθημα αυτό συνοχής μαζί με τη σκέψη ότι ανήκει κάπου, έστω σ’ αυτό το σύνολο των άγνωστων σωμάτων με τα οποία μοιραζόταν μια κοινή κατάσταση, της δημιουργούσε ασφάλεια. Μείωνε την ασυλλόγιστη μοναξιά της και την τοποθετούσε κάπου μέσα σε ένα πλήθος με κοινά χαρακτηριστικά και ίσως παρόμοιες ιστορίες που ήταν ικανή να παρατηρήσει και να συμπληρώσει, όταν τα κενά ήταν για εκείνη μια οικεία προσέγγιση. Άλλωστε δεν θα μπορούσε να φανταστεί τον εαυτό της έξω από το σύνολο των αγνώστων προσώπων, δεν θα μπορούσε να θεωρήσει ότι είναι κάτι διαφορετικό καθώς μέσα από όλες αυτές τις παρατηρήσεις έκανε όλο και πιο σαφές στον εαυτό της αυτό ακριβώς που ήταν ή ίδια. Γνώριζε τις πιθανές εκδοχές της, χωμένη μέσα σε μια πολλαπλότητα εκφράσεων, εξωστρέφειας, συμβάντων και ανθρώπων που διεκδικούσαν τη μοναδικότητά τους στο σύνολο της επανάληψης. (σ. 114).

 

 

ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΩΣΤΑ Θ. ΡΙΖΑΚΗ

ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΩΣΤΑ Θ. ΡΙΖΑΚΗ

Στο Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο, χθες, Σάββατο, 31 Οκτωβρίου 2026, βρεθήκαμε σε ένα κοινό κάλεσμα, για να μιλήσουμε για τον Κώστα Θ. Ριζάκη ως ποιητή και ως άνθρωπο. Πολλοί ποιητές και φίλοι από την Αθήνα, τη Λαμία, τη Βέρροια και αλλού. Με συγκίνηση μοιραστήκαμε μνήμες από τη συναναστροφή μαζί του, ακούστηκαν τα ποιήματά του. Ένα κενό έχει αφήσει η απουσία του, κι όμως όταν μιλάμε γι' αυτόν, για την τεράστια προσφορά του, και όταν (κυρίως όταν) διαβάζουμε τη φωνή του μέσα στην ποίησή του, τον νιώθουμε κοντά μας.

Ομιλητές: Βάσω Οικονομοπούλου, Χριστίνα Καραντώνη, Δημήτρης Παπαστεργίου, Διώνη Δημητριάδου, Δημήτρης Δημόπουλο

ΜΥΣΤΑΓΩΓΙΑ ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ

ΜΥΣΤΑΓΩΓΙΑ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΗΣ

Τα μάτια σου,
μια θάλασσα πλατιά γαλάζια
δίχως άκρη και τελειωμό,
σειρήνειο κάλεσμα μυστικό
σε πεθυμιές και θύμησες.
Επέστρεφε η γη στα όριά της.

Τα μάτια σου,
ένας απέραντος ουρανός
δίχως ανατολή και γέρμα,
θέλγητρα πρώτου πειρασμού,
χρώμα κι αντίλαλος του πόθου.
Άντεχε στο μεγαλείο της η ζωή.

Τα μάτια σου,
δρόμος μακρύς απερπάτητος
δίχως αφετηρία και τέρμα,
ταξίδι ονείρου και φυγή,
φως, ηχώ κι επιστροφή.
Ημέρευε τη βιάση του οχρόνος.

Το κορμί σου,
σεπτός ναός αλειτούργητος
δίχως άβατο και μύστη,
ρίγος η προσευχή και πανικός,
θαύματα οι ευχές και τυραννία.
Ικέτευαν οι θεοί την οδύνη.

Το κορμί σου,
δισκοπότηρο θείας κοινωνίας
δίχως μετανιωμό και σχώριο,
μυσταγωγία κι έκσταση,
θυσιαστήριο ζωής και θανάτου.
Ομολογούσαν οι θνητοί την αθανασία.

Το κορμί σου,
λαχτάρας ανθοβόλημα και μύρο
δίχως μέρωμα και τόπο,
πετάρισμα η νιότη και χορός,
ζωή το κορφολόγημα και μέθη.
Γόργευε η αιωνιότητα και η πτώση.

Γιώργος Αλεξανδρής

(Domenico Tintoretto, Susanna, 1580)

Φαντάσματα της Γάζας Πέντε κείμενα Σάββας Μιχαήλ εκδόσεις Άγρα η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal στη στήλη ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ

 

Φαντάσματα της Γάζας

Πέντε κείμενα

Σάββας Μιχαήλ

εκδόσεις Άγρα

η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal

στη στήλη ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ

ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ | Δεν υπάρχω άρα υπάρχω • Fractal

 

Δεν υπάρχω άρα υπάρχω

 

«Ο Πρίμο Λέβι, ο μεγάλος Εβραίος συγγραφέας κι επιζών του Άουσβιτς, προειδοποίησε ότι το γεγονός ότι το μέχρι τότε αδιανόητο συνέβη, σημαίνει ότι μπορεί να ξανασυμβεί. Κι έτσι, στο πρώτο τέταρτο του λεγόμενου 21^ου αιώνα η ανθρωπότητα βλέπει ξανά μπροστά στα μάτια της να συνεχίζεται η γενοκτονία των Παλαιστινίων στη Γάζα και μάλιστα στο βεβηλωμένο όνομα των Εβραίων που εξοντώθηκαν στο Άουσβιτς». (σ. 59).

Εύστοχη η μνεία του Σάββα Μιχαήλ (Σαμπετάι Μπεν. Μάτσα) στον προφητικό λόγο του Πρίμο Λέβι, που τον οδηγεί στον συσχετισμό της ναζιστικής «λογικής» αφανισμού των διαφορετικών με τη σημερινή γενοκτονία που επιχειρείται κατά του Παλαιστινιακού λαού στη Γάζα. Στα πέντε κείμενα-ομιλίες που περιλαμβάνονται στον τόμο υπό τον εύγλωττο τίτλο Φαντάσματα της Γάζας, παρουσιάζει από ισάριθμες οπτικές γωνίες τη θέση του σ’ αυτή την εφιαλτική «επανάληψη της ιστορίας» – σε εισαγωγικά τοποθετώ τον όρο, καθώς η ιστορία αυτή καθεαυτήν ουδέποτε μπορεί να επαναλάβει τον εαυτό της, ωστόσο οι άμεσες ή έμμεσες αναλογίες είναι υπαρκτές, μπρος στα μάτια μας, και οφείλουμε να τις βλέπουμε καθαρά.

Στο πρώτο κείμενο, «ΦΑΝΤΑΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΑΖΑΣ», που δίνει τον τίτλο και σε όλο το βιβλίο, παρουσιάζει τη μοναδική μαρτυρία της Φάτμα Χασσόνα, μέσα από φωτογραφικές αποτυπώσεις, για τη γενοκτονία στη Γάζα. Η Χασσόνα δολοφονήθηκε στις 16 Απριλίου 2025 από ισραηλινό drone μαζί με την οικογένειά της. Η αλήθεια φιμώνεται για μια ακόμη φορά (ως πράξη αντισημιτισμού) από τους σιωνιστές. Οι εικόνες της φανερώνουν τη δύναμη της ζωής απέναντι στον θάνατο, το σθένος ενός λαού που του αρνούνται τις ρίζες του, τον τόπο του, καταδικάζοντάς στον σε μια πατρίδα απούσα, αόρατη. Μία από αυτές τις φωτογραφίες βλέπουμε στο εξώφυλλο του βιβλίου. Ο Σάββας Μιχαήλ θα δει τη Φάτμα σαν ένα ζώντα «Άγγελο της Ιστορίας» του Πάουλ Τσέλαν, όπως τον ερμήνευσε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, σαν Άγγελο που στρέφει προς το παρελθόν, αντικρίζοντας τη σωρεία καταστροφών, αδύναμος να πετάξει προς το μέλλον· το μέλλον είναι η συνέχεια του ολέθρου.

Στο δεύτερο κείμενο, «ΤΖΕΝΙΝ – ΣΤΗΝ ΕΝΑΣΤΡΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΤΟΥ ΕΦΙΑΛΤΗ», αναφέρεται στο ποίημα «Τζενίν» της Ετέλ Αντνάν, εκεί που η ποιήτρια, μιλώντας για μια νέα (αραβική) Αποκάλυψη, αντίκρισε τον δικό της άγγελο στη μάχη της Τζενίν, το 2002, να καταγράφει τα εγκλήματα και να της παραδίδει το γραμμένο, προφητεύοντας τη συνέχεια. Κι αν το ποίημα αυτό απηχεί τη σφαγή σε παρελθόντα χρόνο, ποιος δεν το θεωρεί σύγχρονο βλέποντας τους ανοιχτούς πολέμους που τώρα ζούμε, στη Γάζα, στη Μέση ανατολή και στην Ευρώπη;

 

«Η Ετέλ Αντνάν έχει οξεία αίσθηση της τραγικότητας μιας εποχής όπου κυριαρχεί “η αντιπαράθεση του θανάτου των μεν με την πλήθουσα ζωή των άλλων”». (σ. 29).

 

Στο τρίτο κείμενο, «TENEBARE ΚΑΤΩ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΤΩ ΚΟΣΜΟ: SONDERKOMMANDO», μιλώντας για το ποιητικό βιβλίο του Γιάννη Στίγκα SONDERKOMMANDO), εντοπίζει το οντολογικό ρήγμα που το Άουσβιτς άνοιξε στα θεμέλια της ανθρώπινης ύπαρξης. Αυτό το ρήγμα: «Κανένας ακροδεξιός αναθεωρητισμός, καμιά εκ του πονηρού εργαλειοποίηση από εκείνους τους ενόχους που τολμούν να μιλούν στο όνομα των αθώων, καμιά ναρκωτική λήθη μιας μίζερης πραγματικότητας δεν μπορεί να το καλύψει». (σ. 41).

 

Στο πολύ ενδιαφέρον τέταρτο κείμενο, «Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΟΥ Γ΄ ΡΑΙΧ ΣΤΟΝ 21^Ο ΑΙΩΝΑ», με οδηγό το βιβλίο του Βίκτορ Κλέμπερερ Το σημειωματάριο ενός φιλολόγου, αποκαλύπτεται η δυναμική της γλώσσας των «νικητών», διαρκής στα σημαίνοντά της, κι ας διαφοροποιείται συχνά στα σημαινόμενα, καταλυτική στη λειτουργικότητά της να δημιουργεί «λογικά επιχειρήματα» για να καλύψει τη βία και τον φασισμό της. Είναι ο τρόπος σκέψης, η νοοτροπία που συντηρεί τις πρακτικές αυτές, και η γλώσσα που μετέχει στη διαιώνισή τους. Για παράδειγμα ο όρος «Φρούριο Ευρώπη», απηχώντας τη ναζιστική ιδεολογία και πρακτική, δεν αφορά σήμερα την πολιτική κατά των μεταναστών; Πώς μπορείς να αντιπαλέψεις έναν τέτοιο μηχανισμό;

 

«Να τηρήσεις ακλόνητη μια στάση ζωής όπου θα είσαι έτοιμος να διακινδυνεύσεις τα πάντα, κρατώντας, σύμφωνα και με τον Διονύσιο Σολωμό, πάντα ανοιχτά  πάντα άγρυπνα τα μάτια της ψυχής σου. Χωρίς να εγκαταλείψεις ούτε στιγμή την κριτική σκέψη,  ενάντια στην Καταστροφή. Να μένεις σταθερός στην υπεράσπιση του Λόγου, ενάντια στην Καταστροφή. Να ακολουθείς πιστά τη μέθοδο ανακάλυψης της αλήθειας και αποκάλυψης κάθε συγκάλυψης, κάθε στημένης παγίδας του εχθρού. Κι οι παγίδες των Κυρίαρχων δεν έπαψαν να έχουν προνομιακό πεδίο τη γλώσσα». (σ. 50).

 

Το πέμπτο κείμενο, «DIALOGHI D’ AMORE – ΣΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΛ ΑΝΤΑΛΟΥΣ», θα δούμε την ανέφικτη ένωση του Μαχμούτ Νταρουίς με την Εβραία Ρίτα, τον έρωτα που σκότωσε ο πόλεμος και διέσωσε η ποίηση του σπουδαίου Παλαιστίνιου ποιητή. Ο Σάββας Μιχαήλ θα αναρωτηθεί για το ανέφικτο της συνύπαρξης των δύο αντιμαχόμενων πλευρών, συνδέοντας φιλοσοφικά το θέμα του με τη «χαμένη αιώνες πριν αραβική αλ Ανταλούζ. Το σταυροδρόμι των πολιτισμών και των μονοθεϊσμών, ο Τόπος όπου Άραβες και Εβραίοι  ποιητές και φιλόσοφοι συν-διαλέγονταν και συν-γράφανε, ο καθένας στη γλώσσα και στη διερώτηση του Άλλου» (σ. 71). Και από εκεί θα προχωρήσει στη θεωρία για τη διαμεσολάβηση των αντιθέτων, επισημαίνοντας όμως, κατά τον Εβραίο διαλεκτικό φιλόσοφο Γιεουντά Αμπραβανέλ, την επιπρόσθετη εσωτερική αντίφαση μέσα στον καθένα από τους δύο πόλους. Κάθε ενότητα είναι ενότητα αντιθέτων. Μια πραγματικότητα με την οποία αξίζει να συμφιλιωθούμε, έχοντας ως κοσμική αρχή του σύμπαντος την Αγάπη.

 

Με τα πέντε αυτά κείμενα ο Σάββας Μιχαήλ, μέσα σε μόλις ενενήντα σελίδες, έδωσε το μέτρο των πραγμάτων, τον τρόπο να εξεταστεί η σύγχρονη κρίση (με τις παλαιές ρίζες) κάτω από την προοπτική μιας συνύπαρξης των αντιθέτων (με τις εσωτερικές τους αντιθέσεις), μιας σύνθεσης που κυνηγήθηκε και κυνηγιέται, δημιουργώντας ένα σύστημα αντιμαχόμενων μερίδων, με την κυριαρχία των δυνατών και τη συνακόλουθη βία και αδικία σε βάρος των αδυνάτων. Homo homini lupus.  

 

Διώνη Δημητριάδου

 

Το σπίτι του Γκρανέλα Luigi Pirantello Μετάφραση: Άννα Γρίβα εκδόσεις Κίχλη η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal στη στήλη ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ

 

Το σπίτι του Γκρανέλα

Luigi Pirantello

 Μετάφραση: Άννα Γρίβα

εκδόσεις Κίχλη

η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal

στη στήλη ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ

ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ | Θέα στο απολύτως άγνωστο • Fractal

 

 

Θέα στο απολύτως άγνωστο

 

«Η αθάνατη ψυχή… Βέβαια! Για να παραδεχτούμε την ύπαρξη των πνευμάτων, θα πρέπει να προϋποθέσουμε την αθανασία της ψυχής. Λίγα μπορεί κανείς να πει. Η αθανασία της ψυχής… Πιστεύω σ’ αυτήν ή δεν πιστεύω; Λέω, και πάντα έλεγα, πως όχι. Θα έπρεπε τώρα, τουλάχιστον, να παραδεχτώ την αμφιβολία μου, ενάντια σε κάθε προηγούμενο ισχυρισμό μου». (σ. 62).

Αυτή η άρση της απόλυτης βεβαιότητας, όπως διατυπώνεται από τον ήρωα της ιστορίας του Πιραντέλο, τον δικηγόρο Τζούμο, απηχεί τον σχετικισμό ως φιλοσοφική θέση που ο ίδιος ο συγγραφέας υποστήριζε και ενσωμάτωνε στο έργο του. Η τραγικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης μέσα σε έναν κόσμο που αδυνατεί να κατανοήσει (παρά μόνο με την ακολουθία αιτίας αποτελέσματος, επιφανειακή στην προσέγγισή της), εφευρίσκοντας διαρκώς «σχήματα» για να τον εγκλωβίσει και να τον «ερμηνεύσει», αποτελεί τον καμβά των ιστοριών του Πιραντέλο. Έτσι και στην παρούσα ιστορία με το σπίτι του Γκρανέλα να κατοικείται από πνεύματα, κατά τον ισχυρισμό των ενοικιαστών, της οικογένειας Πιτσιρίλι, θα δούμε τις δύο διαφορετικές απόψεις, περί ύπαρξης ή μη πνευμάτων, να συγκρούονται (και μάλιστα δικαστικά), με την απουσία τελικής θέσης, όπως είναι φυσικό, να δηλώνει τον θρίαμβο της αβεβαιότητας. Θα μπορούσαμε να πούμε πως ιστορίες όπως αυτή προαναγγέλλουν την ενασχόλησή του με παραψυχολογικά φαινόμενα λίγα χρόνια μετά.

Η χρήση του χιούμορ διατρέχει όλη την ιστορία, στα πρόσωπα, στα σκηνικά, στους διαλόγους. Είναι άλλωστε η εποχή (δημοσιευμένη η ιστορία το 1905) που ο Πιραντέλο επιλέγει να αντιδράσει απέναντι στη σκληρότητα του κόσμου μέσω του χιούμορ, δηλώνοντας στον προσεκτικό του αναγνώστη πως γνωρίζει την όψη του τραγικού και μπορεί να «παίξει» λογοτεχνικά με αυτήν. Είναι, όμως, και ένας τρόπος να συμβαδίσει  μια υποψία αισιοδοξίας στην αυγή του νέου αιώνα, με την υποψία πως τίποτα δεν θα απαντηθεί από τα υπαρξιακά ερωτήματα των ανθρώπων.

Πράγματι, μπορεί κανείς να στοχαστεί με αφορμή την ιστορία για το σπίτι του Γκρανέλα,  και να εμβαθύνει σε μια συνθήκη που αναδεικνύει την τραγικότητα της ανθρώπινης φύσης ως νοήμονος ύπαρξης. Ο Πιραντέλο κάνει μια εισαγωγική αναφορά στην αδυναμία ενός ποντικού να υποπτευθεί την παγίδα της φάκας αλλά και να εννοήσει την παγίδευσή του, εύστοχα αντιπαραθέτοντας την ανθρώπινη ευφυΐα να έχει αφενός πλήρη επίγνωση της παγίδευσής στα προκαθορισμένα, θεσπισμένα σημεία, αφετέρου ωστόσο να ακινητεί, την ώρα που μάταια το ποντίκι πασχίζει να απελευθερωθεί. Στην ουσία, για το α-νοήμον ζώο όλο το νόημα της ζωής του περικλείεται σε διαδοχικές στιγμές, ενώ ο ανθρώπινος νους πρέπει να αναζητά πάντοτε κάτι πιο πέρα από τη στιγμή, πέρα από όσα απλώς οι αισθήσεις του αντιλαμβάνονται. Ο άνθρωπος ζει στον χρόνο, στην αλληλουχία αναζητώντας συνδέσεις και ερμηνείες, ενώ το ζώο –το «μαγικό» ζώο, κατά τον Μπόρχες– ζει στο παρόν, στην αιωνιότητα της στιγμής.  

Η Άννα Γρίβα, μεταφράστρια της ιστορίας από το ιταλικό πρωτότυπο, στην Εισαγωγή παρουσιάζει τον  κόσμο του Πιραντέλο, όπως αυτός έγινε εμφανής μέσα από το έργο του, επισημαίνοντας τις φιλοσοφικές του αναζητήσεις, την κοσμοθεωρία του, σταδιακά διαμορφωμένη και επαναπροσδιοριζόμενη, καταλήγοντας στην έννοια του παιχνιδιού. Κι αυτό γιατί ο τρόπος που ο Πιραντέλο αντιλαμβανόταν τόσο τη ζωή όσο και τη λογοτεχνία αποτελεί το αναγκαίο νήμα που μας καθοδηγεί να αντιληφθούμε, και να απολαύσουμε ταυτόχρονα, όλο του το έργο. Σε επιστολή του το 1924 προς τον ποιητή και θεατρικό συγγραφέα Φιλίπο Σούρικο γράφει: «Πιστεύω πως η ζωή είναι μια θλιβερή φάρσα, αφού έχουμε μέσα μας, χωρίς να ξέρουμε ούτε πώς, ούτε γιατί, ούτε από ποιον προήλθε, την ανάγκη να εξαπατούμε συνεχώς τον ίδιο μας τον εαυτό με την αυθόρμητη δημιουργία μιας πραγματικότητας (μιας για τον καθένα και ποτέ ίδιας για όλους), η οποία από στιγμή σε στιγμή αποκαλύπτεται μάταιη και απατηλή. Όποιος έχει καταλάβει το παιχνίδι, δεν κατορθώνει πια να εξαπατήσει τον εαυτό του. Όποιος, όμως,  δεν κατορθώνει πια να εξαπατήσει τον εαυτό του, δεν μπορεί πλέον ούτε να απολαύσει ούτε να χαρεί αυτό το παιχνίδι. Έτσι είναι». (σσ. 20-21).

Ένα παιχνίδι που αποκαλύπτει ή όχι τη φύση του, που εκλαμβάνεται ως πραγματικότητα ή ως φάρσα, που οδηγεί στην άγνοια και τη χαρά του εφησυχασμού ή στη γνώση και την τραγικότητα της επίγνωσης, στην επιλογή αν θα είσαι το ποντίκι ή ο άνθρωπος. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, το τι είναι και το τι δεν είναι, το τι υπάρχει και το τι δεν υπάρχει, παραμένει άγνωστο. Το στοιχειωμένο (;) σπίτι του Γκρανέλα παραμένει μέσα από τη γραφή του Πιραντέλο ένα μυστήριο άλυτο, ή απλώς ένα παιχνίδι.

Διώνη Δημητριάδου