Αντιγόνη Ντόκα Παρατηρητής Εκδόσεις Τόπος η πρώτη δημοσίευση στην Bookpress

 

Αντιγόνη Ντόκα

Παρατηρητής

Εκδόσεις Τόπος

η πρώτη δημοσίευση στην Bookpress

«Παρατηρητής» της Αντιγόνης Ντόκα (νουβέλα) – Το παιχνίδι των πολλαπλών εκδοχών, το παιχνίδι του βλέμματος

 

 

Από τις πολλαπλές θέσεις του παρατηρητή

 

Η παρατήρηση, ως μια συνιστώσα από τις πολλές που οδηγούν στη γραφή, γνωστή συνθήκη που συχνά γίνεται αντικείμενο σχολιασμού, αποκαλύπτεται με άμεσο ή έμμεσο τρόπο στη διαδικασία της ανάγνωσης. Ωστόσο, στο πρόσφατο βιβλίο της Αντιγόνης Ντόκα η έννοια της παρατήρησης αποτελεί η ίδια το θέμα της γραφής, συνιστώντας έτσι μια ενδιαφέρουσα συγγραφική πρωτοτυπία. Ας τη δούμε στις διαφορετικές εκδοχές της, με βάση τους εναλλασσόμενους τρόπους που η Ντόκα παρουσιάζει την παρατήρηση, τις διαφορετικές «θέσεις» του παρατηρητή στους επίσης εναλλασσόμενους χώρους.

Ο παρατηρητής/θεατής και το παρατηρούμενο/θέαμα

Είναι ο παρατηρητής που θέτει τα όρια της παρατήρησης, ας υποθέσουμε κρυμμένος στο διαμέρισμα μιας πολυκατοικίας, από όπου μπορεί να καθορίσει το οπτικό του πεδίο στον κοινόχρηστο χώρο, εκεί που κινούνται οι υπόλοιποι ένοικοι, άξιοι (κατ’ αυτόν) παρατήρησης. Παρατηρεί το «σώμα» εν κινήσει ή εν στάσει, κινητοποιεί αναλόγως τη σκέψη του, έτσι που αυτή ακριβώς η νοητική του λειτουργία αποκτά το δικό της «σώμα», εδώ προβαλλόμενο στη συγκεκριμένη γραφή. Η εισχώρηση στο παρατηρούμενο θέαμα είναι μια διαδικασία σχεδόν θα λέγαμε αυθόρμητη, αναπόφευκτη. Το ενδιαφέρον εδώ έγκειται στην επιλογή ή στην ανάγκη να καταγραφεί, δηλαδή στο μοίρασμά της με τους αναγνώστες, εν δυνάμει κι αυτούς «παρατηρητές» μιας άλλης ζωής, δημιουργώντας έτσι μια αλυσίδα αλληλεπιδράσεων. Η πολλαπλότητα των παρατηρητών/θεατών και παρατηρούμενων/θεαμάτων σε συνέχεια, μια διαρκής ροή, αποκτά ιδιαίτερη σημασία, αν την εννοήσουμε στον πολλαπλασιασμό των παρατηρήσεων, στην πραγματικότητα αναρίθμητων εκδοχών ενσωμάτωσης· μια ιδιόμορφη «επικοινωνία», ακόμη κι αν (ή κυρίως αν) παραμένει αφανής, καθώς τελείται εν κρυπτώ και εν αφανεία.

Ο χώρος της παρατήρησης, η ένταξη των σωμάτων εντός χωρικού πλαισίου, αποδεικνύεται η αναγκαία συνθήκη, προκειμένου να λειτουργήσει η παραπάνω διαδικασία. Και αν ο χώρος συνιστά μια αντικειμενικά υπάρχουσα πραγματικότητα, στην ουσία ορατά αμετάβλητη, μας επιτρέπει ταυτόχρονα την αντίληψη του χρόνου, ως μιας ασύλληπτης πραγματικότητας, μέσα στην οποία βρισκόμενοι αδυνατούμε αλλιώς να την εννοήσουμε. Οι συνειρμοί που δημιουργούνται στη σκέψη, καθώς ο παρατηρητής κινείται οπτικά στις διαδοχικές λεπτομέρειες του παρατηρούμενου, καθιστούν τα χρονικά διαστήματα σχεδόν ορατά και βιώσιμα. Ο χρόνος μοιάζει να ενσωματώνεται στον χώρο. Ο χρόνος, για παράδειγμα, μέσα σε ένα δωμάτιο ορίζεται από τις γωνίες και από τη δομή των υλικών και τις τομές τους, δηλαδή εκεί σου δίνεται η ευκαιρία, ή η δυνατότητα, αυτό που προσλαμβάνεις ως αίσθηση ή ως εικόνα να το ονομάσεις χρόνο, όπως εύστοχα θα παρατηρήσει η Ντόκα στη «Θιδύρα».

Η άφυλη ετερότητα της παρατήρησης, ως επιλογή της συγκεκριμένης γραφής, καθώς το υποκείμενο της παρατήρησης διαρκώς διαφοροποιεί το φύλο του, θεωρώ πως αποβαίνει ιδιαίτερα λειτουργική. Επιτρέπει στην ουσία, χωρίς τη διάκριση των φύλων, τη διευκόλυνση της ενσωμάτωσης κάθε φορά στο παρατηρούμενο θέαμα. Φυσικά η στερεοτυπική, ισχυρή διαφοροποίηση δεν εξανεμίζεται, ωστόσο, ακόμη κι αν το εκλάβουμε ως μια συγγραφική καινοτομία, έχει την αξία της μέσα σε μια κοινωνική πραγματικότητα που επιμένει να διχάζει με ποικίλους τρόπους. Η λογοτεχνία ευτυχώς μπορεί να προηγείται και να τολμά. Έτσι όπως διαχειρίζεται η Ντόκα τις έμφυλες ταυτότητες σε άρρηκτη συνύπαρξη, στην ουσία μοιάζει να τις καταργεί.

 Η παρατήρηση μέσω οθόνης. Σε μια εποχή επικράτησης της οθόνης, χώρου στην ουσία «άχωρου», η παρατήρηση αποκτά ξεχωριστή σημασία, καθώς αποβαίνει απολύτως αόρατη η παρουσία του παρατηρητή, αν το επιθυμεί. Εισχωρεί στις ζωές των άλλων, καταγράφει εντυπώσεις, επεμβαίνει κάποτε, αναπόφευκτα επηρεάζεται, εγκλωβίζεται σταδιακά σε μια ψεύτικη ζωή, σε ένα σκηνικό ανύπαρκτο, κι όμως άκρως επιδραστικό, ενσωματώνεται στην προβαλλόμενη από τη οθόνη εικόνα, αποτελώντας ένα κομμάτι της. Η παρατήρηση ενέχει και την αίσθηση της ασφάλειας μέσα στο σύνολο. Βρισκόμενος ο παρατηρητής μέσα στον περίκλειστο χώρο ενός δωματίου, με τη δυνατότητα να κινηθεί βαδίζοντας σε απόσταση ελάχιστων μέτρων, έχει δει αποτυπωμένο το σύμπαν των πληροφοριών και των εικόνων στη οθόνη, και στη συνέχεια το «μοιράζεται» ως ψευδαίσθηση πραγματικότητας και αυτός σε όλους. Με τον τρόπο αυτό, ταυτόχρονα μεταπηδά από τη θέση του παρατηρητή στη θέση του παρατηρούμενου.

Η μεταπήδηση του παρατηρητή σε παρατηρούμενο μοιάζει αναπόφευκτη και σε φυσικό περιβάλλον, και όχι μόνον μέσω του ψεύδους της οθόνης. Εν δυνάμει όλοι είμαστε παρατηρητές των άλλων, απλώς κάποιοι το συνειδητοποιούν πιο εύκολα και πιο γρήγορα. Η παρατήρηση έχει υποκειμενικό χαρακτήρα. Χωρίς να το συνειδητοποιήσει ο παρατηρητής «παρατηρεί» τα πάντα. Όταν, όμως, αρχίζει να επιλέγει το αντικείμενο της παρατήρησής του, καθίσταται ενεργός παρατηρητής, με θέση, άποψη, κρίση, δυνατότητα συγκρίσεων, εξαγωγή συμπερασμάτων. Όλοι είμαστε υπό μια συνθήκη παρατήρησης είτε το συνειδητοποιούμε είτε όχι. Έχει ενδιαφέρον ως προς αυτό η επισήμανση από την Ντόκα της ιδιόμορφης συλλογικότητας που άφευκτα επιτυγχάνεται μέσω αυτής της διαδικασίας. Η συλλογικότητα των ειδών, τα οποία μοιράζετια ο παρατηρητής εξαιτίας της κοινής τους φύσης, η συνοχή όλων των πράγματων, το κοινό «σώμα». Ίσως γι’ αυτό, στο «τέλος των παρατηρήσεων» (σύντομο τελευταίο κεφάλαιο του  βιβλίου) τοποθετεί στη σειρά τις έννοιες: Λέξεις κλειδιά – παρατήρηση – Παρατηρητής (σκόπιμα με κεφαλαίο ως ενεργός και συνειδητός παρατηρητής) – ο κόσμος των σωμάτων (ακριβώς για να τονιστεί ο ενωτικός σύνδεσμος, το σώμα).

Από την παρατήρηση στην αυτοπαρατήρηση. Αφήνω για το τέλος αυτή την παράμετρο. Θεωρώ πως από την όλη εξέταση της έννοιας «παρατήρηση» αυτή η εκδοχή είναι όχι  μόνο κατ’ ουσία αναπόφευκτη, αλλά στη συνειδητή παρατήρηση αποβαίνει λειτουργικά ευεργετική. Είμαστε μέρη ενός συνόλου που εν μέσω αλληλεπιδράσεων διανύει μια διαδρομή θέσεων, αντιθέσεων, συνθέσεων. Το βιβλίο, ως προς αυτό, μοιάζει περισσότερο να καταχωρίζεται σε μια δοκιμιακή γραφή που επέλεξε την πεζογραφία (εν πολλοίς εν είδει διηγηματογραφίας) προκειμένου να αναλύσει την έννοια της παρατήρησης και αυτή του παρατηρητή (έννοιες αλληλοσυμπληρούμενες αλλά όχι προφανώς ταυτιζόμενες) στις διαφορετικές τους εκδοχές και στις πολλαπλές «εκβολές» τους στο κοινωνικό σώμα. Ως αρωγή έρχονται δύο έννοιες που ανιχνεύονται στα περισσότερα κείμενα του βιβλίου (η υγρασία των χώρων, της ατμόσφαιρας, και ο ιδρώτας των σωμάτων) που νομίζω πως προσφέρουν την αναγκαία αίσθηση πως εισχωρούμε αναγνωστικά, αγγίζουμε μέσω της αφής, αισθανόμαστε πάνω στο σώμα μας την έξω παρατήρηση όσο και την έσω.

Το κολλάζ του εξωφύλλου (δημιουργία της Αντιγόνης Ντόκα) προσφέρει ως εικόνα αυτήν ακριβώς την «τοιχογραφία» της πολυπλοκότητας. Εν συνόλω μια μείξη εικόνων, ίσως ανερμήνευτων, εν μέρει ωστόσο ερμηνεύσιμες μέσω της παρατήρησης.

 

Διώνη Δημητριάδου

 

Απόσπασμα

 

Το συναίσθημα αυτό συνοχής μαζί με τη σκέψη ότι ανήκει κάπου, έστω σ’ αυτό το σύνολο των άγνωστων σωμάτων με τα οποία μοιραζόταν μια κοινή κατάσταση, της δημιουργούσε ασφάλεια. Μείωνε την ασυλλόγιστη μοναξιά της και την τοποθετούσε κάπου μέσα σε ένα πλήθος με κοινά χαρακτηριστικά και ίσως παρόμοιες ιστορίες που ήταν ικανή να παρατηρήσει και να συμπληρώσει, όταν τα κενά ήταν για εκείνη μια οικεία προσέγγιση. Άλλωστε δεν θα μπορούσε να φανταστεί τον εαυτό της έξω από το σύνολο των αγνώστων προσώπων, δεν θα μπορούσε να θεωρήσει ότι είναι κάτι διαφορετικό καθώς μέσα από όλες αυτές τις παρατηρήσεις έκανε όλο και πιο σαφές στον εαυτό της αυτό ακριβώς που ήταν ή ίδια. Γνώριζε τις πιθανές εκδοχές της, χωμένη μέσα σε μια πολλαπλότητα εκφράσεων, εξωστρέφειας, συμβάντων και ανθρώπων που διεκδικούσαν τη μοναδικότητά τους στο σύνολο της επανάληψης. (σ. 114).