Άλλοι κόσμοι Φαντασία και επιστημονική μυθοπλασία Margaret Atwood Μετάφραση: Βασιλική Σχίζα Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης η πρώτη δημοσίευση στο diastixo.gr

 

Άλλοι κόσμοι

Φαντασία και επιστημονική μυθοπλασία

Margaret Atwood

Μετάφραση: Βασιλική Σχίζα

Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης

η πρώτη δημοσίευση στο diastixo.gr

Margaret Atwood: «Άλλοι κόσμοι»

 

 

«Τη λέξη δυσουτοπία την έφτιαξα εγώ συνδυάζοντας την ουτοπία με τη δυστοπία, δηλαδή την εξιδανικευμένη, τέλεια κοινωνία με το αντίθετό της, επειδή, κατά τη γνώμη μου, καθεμία εμπεριέχει σε λανθάνουσα μορφή την άλλη». (σ. 79). Η Μάργκαρετ Άτγουντ, έχοντας στο συγγραφικό της ενεργητικό δεκάδες σελίδες «επιστημονικής φαντασίας» και έχοντας συμβάλει στην κατηγοριοποίηση του είδους στη λογοτεχνία, ανασύροντάς το από τη λεγόμενη παραλογοτεχνία, προβάλλει εδώ τον όρο δυσουτοπία, ως μια κατάσταση του νου, που αποτυπώνεται ως τοπίο με διττό χαρακτήρα. Με τον τρόπο αυτό, αντιπαραβάλλοντας τους δύο «τόπους», τοποθετεί την ανθρώπινη ζωή στο μέσον, με τη λογοτεχνική της αποτύπωση να κατασκευάζει «άλλους κόσμους», προκειμένου να ενσωματώσει σ’ αυτούς τον στοχασμό, την αγωνία, τον φόβο ή τη φοβία, την παραδοξότητα ή την εξοικείωση. «[…] τα λογοτεχνικά πλάσματα της θεολογίας, όπως οι άγγελοι και οι διάβολοι, μεταφέρθηκαν στο διάστημα, επειδή δεν πιστεύαμε πια τόσο στις δογματικές τους βάσεις ώστε να τοποθετούμε αυτά τα πλάσματα σε ρεαλιστικές αφηγήσεις που λαμβάνουν χώρα στη γη». (σ. 83).

Αν και χρησιμοποιείται ευρύτατα ο όρος «επιστημονική φαντασία», υπονοώντας πως πίσω από την πιο ακραία στις επινοήσεις της μυθοπλασία λειτουργεί ένας επιστημονικός μηχανισμός προς μια οιονεί απόδειξη των γραφομένων, αν όχι με στοιχεία από την πραγματική κοινωνία, ίσως από μια επερχόμενη στο μέλλον, η προσέγγιση της Άτγουντ  είναι περισσότερο βασισμένη στην εικασία, σ’ αυτό που δημιουργεί μεν η φαντασία, που όμως μοιάζει «αληθινό», σύμφωνα με μια φυσική ή και λογική σειρά.

Στο πρώτο μέρος του βιβλίου της η Άτγουντ εξετάζει (αυτοβιογραφούμενη) τη δική της πορεία προς αυτό το είδος λογοτεχνίας, εστιάζοντας στην επινόηση αρχικά, και κατόπιν στην καταλυτική λειτουργία, των μύθων, φιλοσοφικού ή και θρησκευτικού χαρακτήρα, που ώθησαν τη γραφή της να δώσει μορφή στα όντα και τους κόσμους τους, που είτε ως εισβολείς/επισκέπτες προς τα δικά μας οικεία μέρη, είτε ως υποδεχόμενοι εμάς ως ανοίκειους στα δικά τους, δημιουργούσαν ταυτόχρονα μια απειλή και μια προσμονή. Έχει ενδιαφέρον η τοποθέτησή της στην ολοκλήρωση του πρώτου μέρους, για τη δυσουτοπία που «[…] δεν έχει αίσιο τέλος. Οι ελπίδες έχουν συντριβεί, ξανά και ξανά. Οι καλύτερες προθέσεις έχουν οδηγήσει πολλές φορές στην Κόλαση» (σ. 111). Έτσι, αναδεικνύει τον ρόλο της συγκεκριμένης λογοτεχνίας, να μπορεί δηλαδή να προσφέρει μια θέαση τόσο στο ουτοπικό (απόμακρο και ίσως ανούσιο) όσο και στη δυστοπία, να προκαλεί μια πιο βαθιά «ανάγνωση» στο ανοίκειο τοπίο που εμφανίζεται όλο και περισσότερο σε απόσταση αναπνοής από την πραγματική ζωή.

Στο δεύτερο μέρος η Άτγουντ, ως κριτικός, αναλύει το έργο γνωστών συγγραφέων του είδους. Ξεχωρίζω το κείμενό της για το Μη μ’ αφήσεις ποτέ, του Καζούο Ισιγκούρο, καθώς αναδεικνύει τις έννοιες του φυσιολογικού και του κανονικού, έννοιες που βρίσκονται στην ιδεολογική βάση του οικοδομήματος μιας κοινωνίας που θέλει να ορίζεται από κανονικότητα, θέτοντας εκτός όποιον δεν ανταποκρίνεται στις προδιαγραφές που η ίδια θέτει, αναιρώντας έτσι την έννοια του φύσει δικαίου, του όντως φυσιολογικού. Αλλά, σχολιάζοντας και τον Θαυμαστό καινούργιο κόσμο του Ώλντους Χάξλυ, τον βλέπει ως μια ονειρική ουτοπία και μια δυσοίωνη δυστοπία ταυτόχρονα, εστιάζοντας στη διττή ανθρώπινη  φύση, καταδικασμένη να υποφέρει έχοντας συνείδηση του μελλοντικού χρόνου, ωστόσο ικανή να φανταστεί μια βελτιωμένη κατάσταση.

Στο τρίτο μέρος η Άτγουντ επανέρχεται στη δική της γραφή επιστημονικής φαντασίας, επιλέγοντας πέντε διηγήματά της. Τα μοτίβα τους: η κρυογονική, η επίσκεψη εξωγήινων στον κόσμο μας, η δική μας επίσκεψή μας σε άλλον κόσμο, η χρονοκάψουλα και τέλος, ένα κομμάτι από τον Τυφλό δολοφόνο, με αίσια κατάληξη.

Στην έκδοση περιλαμβάνεται επίσης μια απαντητική επιστολή της Άτγουντ στην εκπαιδευτική περιφέρεια Τζάντσον, σχετικά με την απαγόρευση του βιβλίου της Η ιστορία μιας θεραπαινίδας, για την προσβολή προς τους χριστιανούς και τη σεξουαλική του ωμότητα. «Με τιμά να γνωρίζω ότι τα γραπτά μου λαμβάνονται κατά γράμμα», θα πει, με νόημα.

Το βιβλίο Άλλοι κόσμοι είναι σε μετάφραση της Βασιλικής Σχίζα, η οποία είναι και η υπεύθυνη της σειράς ROBOTA των Πανεπιστημιακών εκδόσεων Κρήτης. Μια ενδιαφέρουσα σειρά που συνδυάζει την επιστημονική φαντασία με θέματα φιλοσοφίας, τεχνολογίας, θρησκείας, επιστήμης και θεωρίας της λογοτεχνίας. Στόχος να προβληθεί η επιστημονική φαντασία, εντασσόμενη ευλόγως στον λογοτεχνικό «κανόνα», λόγω του βάθους των εννοιών που πραγματεύεται αλλά και των επίκαιρων προβληματισμών που προκύπτουν από την ανάγνωση. Εν προκειμένω το βιβλίο της Άτγουντ, δοκιμιακού χαρακτήρα, που δεν προσφέρει απλώς ένα περίγραμμα του είδους, αλλά το προσεγγίζει στην πολυμορφία του.

 

Διώνη Δημητριάδου