Ερωτική αγωγή Μάνος Κοντολέων εκδόσεις Πατάκη η πρώτη δημοσίευση στο diastixo.gr

Ερωτική αγωγή

Μάνος Κοντολέων

εκδόσεις Πατάκη

η πρώτη δημοσίευση στο diastixo.gr

https://diastixo.gr/kritikes/ellinikipezografia/14694-erotiki-agogi

Είναι άραγε η Ερωτική αγωγή ένα βιβλίο μόνο για άντρες; Σε μια πρώτη εντύπωση μοιάζει η ιστορία του Χρήστου Βαλλή και του γιου του Άρη, που καλύπτει όλη τη διάρκεια του 20^ου αιώνα, να αφορά την ανδρική οπτική απέναντι στον έρωτα ως ένστικτο αρχικά, ως συνειδητή πράξη κατόπιν, ως αγωγή που περνάει από γενιά σε γενιά. Πόσο εφικτός, ωστόσο, είναι ο διαχωρισμός του ερωτικού τοπίου, και πόσο διαφορετική είναι η πρόσληψή του από τα δύο φύλα; Μέσα από στερεοτυπικές αντιλήψεις που καθορίζουν δεσμευτικά τις συμπεριφορές και τα ιδεολογικά πλαίσια που με τη σειρά τους τις υποστηρίζουν (εμφανής η διαλεκτική σχέση), χτίζεται η διαπαιδαγώγηση και εξασφαλίζεται η διαιώνιση των κοινωνικών σχημάτων, που αφορά και τα δύο φύλα αδιακρίτως, με συγκλίνουσες και αποκλίνουσες διαδρομές, σε κάθε περίπτωση αλληλοσυμπληρούμενες. Ο έρωτας, άρρηκτα δεμένος με τις κοινωνικές ανακατατάξεις, αποτελεί τον καθρέφτη στον οποίο διαφαίνεται η απογείωση και η προσεδάφιση, η υπέρβαση ή η συγκαταβατική αποδοχή των ορίων. Η ερωτική πράξη δημιουργεί απελευθερωμένα άτομα δίνοντας την ώθηση που απαιτείται για την ποθητή αποδέσμευση. Η προβληματική αποδοχή, από την άλλη, του ερωτικού ενστίκτου και η αποσιώπησή του υποτάσσει ακόμη πιο ταπεινωτικά στις έξωθεν δεσμεύσεις. Όσο για τον εικοστό αιώνα, που αποτελεί τον καμβά της ιστορίας, αυτός κι αν έχει να δείξει ανατάσεις και καταβυθίσεις, επαναστάσεις και οικτρές διαψεύσεις.

Η ερωτική αγωγή πρωτοεκδόθηκε το 2003. Ο Μάνος Κοντολέων θέλησε τότε να κάνει την ανασκόπηση του προηγούμενου αιώνα, εκεί στο κατώφλι του καινούργιου. Και εστίασε στο ερωτικό τοπίο, προκειμένου μέσα από το διάφανο γυαλί των ερωτικών συμπεριφορών να αναδειχθεί η πολυμορφία και η ιδιαιτερότητα μιας εποχής που έθρεψε τις προσδοκίες για να αποδεχθεί κατόπιν την αποτυχία του ονείρου. Αν θέλουμε να μείνουμε μόνο στα ελληνικά δεδομένα, διαβάζοντας το βιβλίο έρχεται στον νου ο ερωτικός Καραγάτσης, στον «Γιούγκερμαν» (πρωτοεκδόθηκε το 1938) αλλά και ο «Μεγάλος Ανατολικός» του Εμπειρίκου, γραμμένος στο διάστημα 1945-1951 που είδε το φως της έκδοσης πολύ αργότερα. Γραμμένα και τα δύο αυτά έργα μέσα στην εποχή στην οποία τοποθετούν τις ιστορίες τους, αποτελούν κατεξοχήν αποτυπώσεις του ερωτικού στοιχείου ως βασικού δείκτη κοινωνικής τοποθέτησης. Γι’ αυτό αρκούνται στη μυθοπλασία και αφήνουν την πλοκή και τη διατύπωση των συναισθημάτων των ηρώων τους να  δώσουν το στίγμα των καιρών. Ο Κοντολέων, γράφοντας με την ολοκλήρωση του αιώνα για όσα έχουν προηγηθεί, δεν μπορεί να αρκεστεί μόνον στην πλοκή, γιατί στόχος του δεν είναι άλλη μια ευφάνταστη ιστορία ερωτικού περιεχομένου αλλά μια δοκιμιακή προσέγγιση του έρωτα με την κάλυψη της μυθοπλασίας. Γι’ αυτό νιώθει την ανάγκη από τη θέση του παντογνώστη αφηγητή με τη μηδενική εστίαση να παρέμβει κάθε φορά που η ιστορία του χρειάζεται επεξηγήσεις, κάθε φορά που αισθάνεται ότι πρέπει, ξεφεύγοντας από το αφηγηματικό πλαίσιο, να δώσει το χρονικό στίγμα της δικής του εποχής και να θεωρήσει εν συνόλω την ερωτική αγωγή των παλαιότερων χρόνων με την επιρροή που άσκησε στις μετέπειτα γενιές. Μια προκλητική μείξη των δύο ειδών – αν φυσικά ενδιαφέρει εδώ η καταχώριση της λογοτεχνικής γραφής σε κατηγορίες. Προκλητική και η γραφή του οπωσδήποτε. Πώς αλλιώς, όμως, να μιλήσεις για την αίσθηση του έρωτα –εδώ με την πιο σωματική του διάσταση– αν θέλεις να αποδώσεις τον τρόπο που καταλαμβάνει όλο το είναι σου χωρίς να επιτρέπει ικανό χώρο για συναισθηματικές αναλύσεις και ρομαντικές ερμηνείες; Ο έρωτας, όπως τον αντιλαμβάνεται ο Κοντολέων, είναι γήινος, όλος σάρκα και αίμα, γι’ αυτό έξοχος στην πληρότητά του. Νομίζω ότι η επιλογή της γλώσσας και φυσικά το ύφος της γραφής προσδίδουν στην ιστορία του βιβλίου τη ρεαλιστική αληθοφάνεια, τόσο απαραίτητη για να λειτουργήσει η όποια μυθοπλασία. Αν η βασική ιδέα καλυπτόταν πίσω από αυτοπεριορισμούς χάριν μιας επίπλαστης και υποκριτικής κοσμιότητας, θα είχαμε ένα τελείως διαφορετικό αποτέλεσμα, άνευρο και ανούσιο εν τέλει. Η καλή γραφή λειτουργεί και με τη θεματική της αλλά και με τα πολύτιμα μορφολογικά χαρακτηριστικά της, που αποδεικνύονται καθοριστικά για την ποιοτική της αποτίμηση.

Η ίδια η ιστορία, που καλύπτει δύο γενιές ερωτικής μύησης και διαπαιδαγώγησης, είναι από μόνη της ικανή να δώσει την ταυτότητα των χρόνων που αποτελούν το αφηγηματικό της φόντο. Ταυτόχρονα αποδίδει την ψυχοσύνθεση του άρρενος, στον τρόπο που εκλαμβάνει τον κόσμο ως θεωρητικό «ζωτικό του χώρο» τοποθετώντας το θήλυ σε θέση υποδεέστερη κοινωνικά, απογειώνοντάς το σε αντικείμενο του πόθου του, ένα απαραίτητο «συμπλήρωμα» της κοινωνικής του καταξίωσης και (κυρίως εδώ) της ερωτικής του επιβεβαίωσης. Παρακολουθούμε τον πατέρα, τον Χρήστο Βαλλή, στην κοινωνική του ανέλιξη από το ορεινό χωριό της Ηπείρου και τα ύποπτα σπίτια του έρωτα στα Γιάννενα του 1930 στα σαλόνια της Αθήνας του μεσοπολέμου, στην Κυψέλη της αστικής διαμόρφωσης. Σπουδές που του ανοίγουν τον ορίζοντα για μια αξιοπρεπή επαγγελματική αποκατάσταση επιτρέποντάς του παράλληλα να κατακτήσει τον άλλο τρόπο ζωής που ονειρεύεται, μέσα από έναν πλούσιο γάμο. Η γραφή, εξυπηρετώντας την αρχική ιδέα, εστιάζει στην ερωτική ορμή του Βαλλή, την εκμετάλλευση κάθε ευκαιρίας που του παρέχεται από τον νέο τρόπο διαβίωσης, προκειμένου να διαμορφώσει τη συνειδητή ερωτική ταυτότητα· μια επιβεβαίωση του ανδρισμού του, μια επαλήθευση της παντοδυναμίας του αρσενικού. Χρέος του, ωστόσο, είναι  να μυήσει στην ερωτική διαδρομή τη «συνέχειά»  του, τον γιο του, ώστε να μη χαθεί ό,τι με κόπο πολύ έχει κερδηθεί από τον ίδιο. Ο Άρης, βέβαια, ανήκει στην επόμενη γενιά. Αν δεχθούμε ότι οι εποχές επηρεάζουν δραστικά τον τρόπο που προσλαμβάνεται ο κόσμος από τη συνείδηση, τότε έχει (παράλληλα με τις γονιδιακές καταβολές και την αναπόφευκτη αρχικά πατρική εικόνα προς μίμηση) και μια δική του οπτική. Πώς θα δεχθεί (την αδιανόητη για την ηλικία του) γνώση ότι ο πατέρας του έχει ερωτική ζωή; Πώς θα συμφιλιωθεί με την ιδέα ότι η ερωτική του ζωή αφορά την αδελφή της πρόωρα χαμένης μητέρας του; Πόσο περισσότερο, αν η θεία του είναι στην πραγματικότητα η γυναίκα που τον μεγάλωσε;  Θα διεκδικήσει και αυτός μια πρόωρα ώριμη ερωτική συμπεριφορά ακολουθώντας τις υποδείξεις του πατέρα. Η Φρόσω, πρώην οικιακή βοηθός αλλά και ερωμένη του Χρήστου Βαλλή, τώρα πλέον μυημένη στον έρωτα επί πληρωμή, θα αναλάβει την ερωτική διαπαιδαγώγηση του γιου στην πράξη. Η διαδοχή ετοιμάζεται. Ο πατέρας θα φροντίσει και για την οικονομική αποκατάσταση του γιου, καθιστώντας τον ιδιοκτήτη οίκων ανοχής – καθόλου δεν ξαφνιάζει φυσικά η επιλογή μιας τέτοιας επένδυσης. Όταν οι Βαλλήδες εποπτεύουν το τοπίο με αυτές τις ιδιοκτησίες τους,  έρχεται στον νου η εικόνα του Γιούγκερμαν, του ήρωα του Καραγάτση, όταν αντικρίζει από ψηλά την πόλη που φιλοδοξεί να κατακτήσει. Η διάθεση κοινή, όλα θα παραμερίσουν μπροστά στην ανδρική ισχύ· το σημαινόμενο ίδιο κι ας διαφέρει το σημαίνον.

Επανέρχομαι στο αρχικό ερώτημα αυτού του σημειώματος: Είναι άραγε η «Ερωτική αγωγή» ένα βιβλίο μόνο για άντρες; Θεωρώ ότι η θεματική εστίαση αφορά, όπως αποδεικνύεται, την ανδρική οπτική, επιμένοντας στην πολυγαμική φύση του άρρενος, όπως εύσχημα μέσα στους αιώνες «καταξιώθηκε» κοινωνικά αλλά και ιδεολογικά. Κανείς, όμως, δεν μπορεί να υποστηρίξει με σοβαρότητα την πραγματική ισχύ ενός τέτοιου ιδεολογήματος. Η ανθρώπινη φύση είναι πολυγαμική, και αυτό αφορά τα δύο φύλα, όσο αυτά έχουν το σθένος να αποσείσουν τις κοινωνικά ισχύουσες στερεοτυπικές αντιλήψεις. Θα είχε ενδιαφέρον, επομένως, να δούμε μια ιστορία γραμμένη από την αντίπερα όχθη, το άλλο μισό της εικόνας, γεγονός που θα αποδείκνυε ότι η θεωρία της ανδρικής ισχύος είναι ένα κοινωνικό κατασκεύασμα (παντοδύναμο βέβαια) στηριγμένο εν πολλοίς στη  ερωτική συμπεριφορά. Ο Μάνος Κοντολέων στη δική του ιστορία, κάθε φορά που παραμερίζει την ανδρική φιγούρα για να εισχωρήσουν οι γυναικείες, δεν επιτρέπει ανάλογες με την παραπάνω θεωρήσεις. Η γυναικεία παρουσία στο βιβλίο του είναι πάντοτε παρακολούθημα του άντρα, συχνά εξάρτημα της εικόνας του, εργαλείο της ηδονής του· και όταν αποκτά την ανεξαρτησία της, αυτή πάντα συνδέεται με την παραχώρηση που επιτρέπει η δική του καταλυτική μορφή.

Το έργο της Βιρτζίνια Γουλφ «Ένα δικό σου δωμάτιο» θα ήταν ένα από τα ευαγγέλια του φεμινιστικού κινήματος, αλλά αν η Τζένη ήθελε τον δικό της χώρο δεν ήταν για να μπορεί εκεί μέσα να κρύψει τις όποιες άλλες προσωπικές της εκφράσεις, μα πολύ απλά και με πατροπαράδοτη αντιφεμινιστικότητα τα εξωσυζυγικά της ατοπήματα. (σ. 240)

 Επομένως, η «Ερωτική αγωγή» είναι αρχικά ένα βιβλίο που αφορά τους άνδρες, τουλάχιστον (υποθετικά) ως προς τη συγγραφική πρόθεση. Ωστόσο, αποδεικνύεται ένα βιβλίο πολύ ενδιαφέρον για τη γυναικεία αναγνωστική πρόσληψη, καθώς επιβεβαιώνει όσα εκ της πείρας γνωρίζει η γυναίκα, αλλά και όσα υπονοεί ως ανδρική θεώρηση του κόσμου. Με άλλα λόγια όσα σπάνια ομολογούν οι άνδρες στο άλλο φύλο, όσα απλώς αφήνουν να εκμαιευθούν από τα συμφραζόμενα των λέξεων και των συμπεριφορών. Συν τοις άλλοις ένα απολαυστικό βιβλίο και ως πλοκή και κυρίως ως μορφή. Σωστή και η επιλογή για επανέκδοση, γιατί μπορεί να παρουσιάζει τη διαμόρφωση της ερωτικής ζωής του εικοστού αιώνα, ωστόσο ο σχολιασμός του συγγραφέα αγγίζει τον σημερινό απόηχο, με ομοιότητες στα σημεία με το τωρινό τοπίο αλλά και με ουσιαστικές διαφορές. Ο ίδιος στο σημείωμά του στην τωρινή έκδοση επισημαίνει ίσως τη σημαντικότερη διαφοροποίηση:

[ο 20^ος αιώνας] μια εποχή η οποία ξεκίνησε από τη θεοποίηση του Έρωτα και τελείωσε με την αντίστοιχη θεοποίηση του Ερωτισμού· που απαρνήθηκε τη γλώσσα των σωμάτων και μεταπήδησε σ’ εκείνη των ειδώλων· που η Όραση παραμέρισε τις άλλες αδελφές της – την Όσφρηση, την Ακοή, τη Γεύση, την Αφή… Κυρίως αυτή. (σ.523).

Ποιος θα διαφωνήσει ότι όσα γράφει εδώ ισχύουν σήμερα; Αλλά και ποιος σοβαρά θα υποστηρίξει ότι η ερωτική εικόνα, όπως, περιγράφεται εδώ, αφορά μόνο τον ανδρικό πληθυσμό;

Διώνη Δημητριάδου

"Ο αληθής λόγος της ποίησης" Η Ευσταθία Δήμου γράφει για τον «Ευτυχισμένο Σίσυφο», ποιητική συλλογή της Διώνης Δημητριάδου, ΑΩ εκδόσεις Η πρώτη δημοσίευση στο Literature.gr

"Ο αληθής λόγος της ποίησης"

Η Ευσταθία Δήμου γράφει 

για τον «Ευτυχισμένο Σίσυφο», 

ποιητική συλλογή της Διώνης Δημητριάδου, 

ΑΩ εκδόσεις

Η πρώτη δημοσίευση στο Literature.gr

read://https_www.literature.gr/?url=https%3A%2F%2Fwww.literature.gr%2Fo-alithis-logos-tis-poiisis-grafei-i-eystathia-dimoy-o-eytychismenos-sisyfos-dioni-dimitriadoy%2F

Η δεύτερη ποιητική συλλογή της Διώνης Δημητριάδου, που κυκλοφόρησε δύο χρόνια μετά την πρώτη, Λέξεις Απόκρημνες (Μικρές εκδόσεις, 2017), φέρει τον αναπάντεχο και ανατρεπτικό τίτλο Ο ευτυχισμένος Σίσυφος.  Η ανατροπή, βεβαίως, βασίζεται και προκύπτει από την χρήση του επιθετικού προσδιορισμού «ευτυχισμένος», αντί του «δυστυχισμένος», όπως θέλει και παρουσιάζει την μορφή του Σίσυφου ο αρχαιοελληνικός μύθος, η γνωστή ιστορία της παραδειγματικής του τιμωρίας από τους θεούς και της καταδίκης την οποία υπέστη να ανεβάζει συνεχώς και επαναλαμβανόμενα έναν βράχο μέχρι την κορυφή ενός βουνού, στον Κάτω Κόσμο. Πέρα όμως από την αρχαία ελληνική μυθολογία, ο τίτλος και, συνεπώς, το σύνολο των ποιημάτων της συλλογής διαλέγεται και με το περίφημο έργο του Albert Camus, Ο μύθος του Σισύφου, στο οποίο επίσης πλάθεται ένας διαφορετικός από τον μυθικό Σίσυφος, ένα σύμβολο της ανθρώπινης μοίρας, μία μορφή που περιφρονεί τους θεούς, αγαπά τη ζωή και μισεί τον θάνατο. 

Ευθύς εξ αρχής, λοιπόν, η ποιήτρια αποκαλύπτει τη βαθιά, εσωτερική σχέση των ποιημάτων της με τα ανθρώπινα και, συνεπώς, τον ανθρωποκεντρικό προσανατολισμό τους. Από αυτόν ακριβώς τον προσανατολισμό προκύπτει και μία θυμοσοφική διάθεση και τάση, έκδηλη κυρίως στα μικρότερης έκτασης ποιήματα, αλλά ακόμα και σε μεμονωμένους στίχους. από μοναχικό αγκίστρι/ κρεμάστηκε η ζωή/ πότε παλεύει ν’ απαγκιστρωθεί/ πότε ηρεμεί και περιμένει. Η ιδιαιτερότητα του τίτλου συνοδεύεται και από μια ιδιαιτερότητα στην δόμηση του βιβλίου που αποτελείται από πέντε ομάδες ποιημάτων, τριάντα πέντε στο σύνολό τους, τα οποία «προλογίζονται» ή έπονται ενός μικρού αφηγηματικού κειμένου η έκταση του οποίου, κατά κανόνα, δεν ξεπερνά τη μία σελίδα. Το στοιχείο εκείνο που προξενεί ιδιαίτερη εντύπωση είναι η πλήρης απουσία τίτλων στα ποιήματα, επιλογή που ενδεχομένως καταδεικνύει τη βούληση της ποιήτριας να παρέχει την απαιτούμενη ελευθερία στον αναγνώστη, ώστε να προσδιορίσει και να νοηματοδοτήσει ο ίδιος το ποιητικό κείμενο, αλλά και να δηλώσει την θεώρηση των ποιημάτων της ως ενιαίου, αδιαίρετου και ομοιογενούς συνόλου και όχι απλώς και μόνο ως τη συνύπαρξή τους εντός των σελίδων της συλλογής. Κοντά στην απουσία των τίτλων, θα πρέπει κανείς να συνυπολογίσει και την πλήρη – εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων – απουσία σημείων στίξης στα ποιήματα, στοιχείο που διαμορφώνει ένα πλαίσιο συνάφειας με την ποίηση και την ποιητική των υπερρεαλιστών ποιητών και ενισχύει το αίσθημα ελευθερίας του αναγνώστη ο οποίος καλείται να εμπνευστεί ο ίδιος τις παύσεις και τον σχολιασμό που σε αντίθετη περίπτωση θα υπηρετούσε και θα αναδείκνυε η χρήση της στίξης. 

Τα πέντε πεζά αφηγηματικά κείμενα της συλλογής διακρίνονται, στο επίπεδο της έκφρασης, για την λιτή, ρέουσα γλώσσα τους, τον εξομολογητικό τους τόνο και το ανεπιτήδευτο ύφος τους, ενώ στο επίπεδο του περιεχομένου για την αποδόμηση και την απομυθοποίηση που επιχειρούν να προκαλέσουν, για μία διάθεση δηλαδή και τάση προσγείωσης και συνειδητοποίησης της αλήθειας της ζωής, όσο πικρή ή δυσάρεστη κι αν είναι αυτή. Η αποδόμηση αυτή πραγματοποιείται με έναν ευθύ και ευθύβολο τρόπο και δεν αφήνει περιθώρια για υπεκφυγές και απλοποιήσεις ή για λείανση των αιχμηρών όψεων της ζωής. Μια φωτογραφία, τραβηγμένη λίγο πιο παλιά, σε κοιτάζει και σου κλείνει το μάτι. Εν προκειμένω, στρέφεται εναντίον σου βρίσκοντας επιτέλους τον στόχο. Η αποδόμηση και η απομυθοποίηση αυτή που πραγματοποιείται στα εμβόλιμα πεζά κείμενα της συλλογής, εντοπίζεται σαν τεχνική και μέθοδος και στα ποιήματα, μόνο που εδώ προσλαμβάνει μία διαφορετική χροιά και προέκταση. Γίνεται παραμυθία. Η πτυχή αυτή είναι στενά συνυφασμένη με τη φύση και τη λειτουργία της ποίησης, ως τέχνης αυτής καθεαυτής, που, ανεξάρτητα από τον προσανατολισμό της ποιητικής σκέψης, έχει πάντοτε σαν στόχευση την ανθρώπινη συνθήκη, την προβολή μιας εκδοχής και ενός οράματος για τον άνθρωπο και τον κόσμο. Στα ποιήματά της αυτά, η Δημητριάδου ρέπει προς μια φιλοσοφική θεώρηση του τρόπου με τον οποίο στήνεται και λειτουργεί ο άνθρωπος και ο κόσμος του και, μέσα από αυτήν την θεώρηση, οδηγείται στην αποδοχή και την απαντοχή του. Αρκετοί από τους στίχους των ποιημάτων αυτών έχουν έναν χαρακτήρα αποφθεγματικό που συνυφαίνεται στενά με την κοσμοθεωρητική θέση και άποψη της ποιήτριας. σε τούτο το ατέλειωτο παιχνίδι/ ανάμεσα στον πόθο για ερμηνεία/ και στην παράλογη σιωπή/ ο Σίσυφος περιγελά την τάξη αυτού του κόσμου/ με μιαν απλή εξίσωση/ «οδός άνω κάτω μία και ωυτή» Η φιλοσοφική διάθεση της ποιήτριας ανοίγεται και ακολουθεί βασικά δύο κατευθύνσεις. Άλλοτε δηλαδή μετατρέπεται σε ενδοσκόπηση και απολογισμό, σε μία ποιητική αναμέτρηση με τα θέματα της παρουσίας και της απουσίας, της μνήμης και της λήθης, της ζωής στο άστυ. όταν οι άλλοι βλέπανε/ τα στρογγυλά φεγγάρια/ εμείς λυγίζαμε το σώμα μας/ να δούμε λίγο φως/ πίσω από όρθιες συρμάτινες αντένες// εμείς τις αγαπήσαμε τις πόλεις/ γιατί μας δίναν πάντοτε/ τα πιο αληθινά μεγέθη. Άλλοτε πάλι η διάθεση αυτή προσλαμβάνει έναν συμβουλευτικό τόνο και μετατρέπεται σε ένα είδος διδαχής ή παραίνεσης με στίχους που, κάποτε, ανακαλούν την καβαφική συμβουλευτική ποίηση και ποιητική, μέσα, μάλιστα, από μία περίεργη αντιστροφή. Έτσι ο γνωστός από το ποίημα του Καβάφη «Απολείπειν ο θεός Αντώνιον» στίχος πλησίασε σταθερά προς το παράθυρο έρχεται ασυναίσθητα στην αναγνωστική συνείδηση διαβάζοντας την αντίστροφη εκδοχή του στο ποίημα της Δημητριάδου. γι’ αυτό σου λέω/ κρατήσου μακριά απ’ το παράθυρο/ έξω φυσά και θα σκορπίσουν όλα Μέσα σε αυτό το πλαίσιο η ποιήτρια καταπιάνεται με τα θεμελιώδη ζητήματα της ομορφιάς, του έρωτα, της φθαρτής φύσης του ανθρώπου, του σώματος της ύλης και του «σώματος» των λέξεων μορφοποιημένων σε ποίηση, τεχνουργώντας ποιήματα που δονούνται εμφανώς από ένταση και πάθος και που διαμορφώνουν ένα ευρύ πεδίο προσδοκιών, συνδέσεων, συσχετισμών και συνειρμών με ζητήματα και ερωτήματα πανανθρώπινα, αλλά και επικαιρικά, όπως για παράδειγμα το προσφυγικό. παράνομα σκιρτήματα/ κατατρεγμένοι ποταμοί/ στο απόκρημνο του εδάφους/ άθλια προσφυγάκια/ κοιμούνται όπου βρουν/ τσιμπολογώντας αποφάγια/ του ήθους των σεπτών/ στα σκοτεινά και τ’ άφεγγα/ για πάντα προγραμμένα. 

Πηγαίνοντας ένα βήμα παραπέρα η Δημητριάδου μετατρέπει τη γραφίδα της σε νυστέρι της σύγχρονης πραγματικότητας, εντάσσεται δηλαδή στη συγχρονία και ανατέμνει τις συνθήκες του κοινωνικού βίου, κυρίως, όμως εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι ακολούθησαν διαφορετικές πορείες και στάσεις ζωής, διαμορφώνοντας ο καθένας το δικό του ιδανικό και βάζοντας το δικό του στίγμα μέσα στη συγχρονία και τη διαχρονία. κάποιους που αράξανε ανένταχτοι/ κι άλλους που μέσα σε εκούσιες φυλακές/ ποδοπατήθηκαν μα τίποτα δεν αρνήθηκαν. Πρόκειται για την κοινωνική πτυχή ή πλευρά της ποίησής της, μια ενδιαφέρουσα εξέλιξη στον βαθμό που αποκαλύπτει και στηρίζει την εκδοχή που θέλει την Ποίηση να αποτελεί μία Πράξη, μια πράξη κοινωνικής μέριμνας και ευθύνης. Για μια φορά μονάχα/ να βάλουμε στους στίχους μας/ των άλλων την κραυγή/ που αδύναμη σε λίγο σβήνει/ τότε ίσως να είμαστε ποιητές/ για τούτη την πολύτιμη στιγμή/ που γίναμε η φωνή των άλλων. Στο άκρο αυτής της στάσης βρίσκεται η αυτοκριτική που αποτολμά η ποιήτρια στον ίδιο της τον εαυτό και σε όλους όσοι έχουν την ίδια ιδιότητα, αυτή του ποιητή. Πρόκειται για μια εξαιρετικά θαρραλέα αντιμετώπιση που προκρίνει τον αυτοέλεγχο ακόμα και σε βάρος της ίδιας της τέχνης, μια στάση που προϋποθέτει την αποδοχή του ενδεχομένου καταδίκης της ποίησης από τη στιγμή που αυτή δεν μπορεί να αρθεί στο ύψος των περιστάσεων και των περιστατικών. κάπου μακριά ξωμάχοι της γραφής γεννιούνται/ κι εμείς εδώ ακόμα στιχοπλέκουμε κανόνες/ άστοχες ρίμες και στεγνούς αφορισμούς/ αδύναμοι να αγγίξουμε τη φλέβα της ζωής 

Το ζήτημα της ποίησης, της θέσης και του ρόλου του ποιητή απασχολεί την Δημητριάδου σε έναν κύκλο ποιημάτων που δεν είναι ακριβώς ποιήματα ποιητικής, αλλά ποιήματα προοπτικής ή καλύτερα προοπτικών που ανοίγει η συγκεκριμένη μορφή τέχνης. Στην ουσία, η ποιήτρια προσπαθεί να διερευνήσει την λειτουργία και τη στόχευση της τέχνης της, την αποστολή της μέσα στην ανθρώπινη κοινότητα, ακόμα και την ίδια τη φύση των λέξεων ως πρώτη ύλη της δημιουργίας ή την ιδιοσυγκρασία του ποιητή ως δημιουργού και καλλιτέχνη. ποιητική αδεία/ ή αλλιώς/ θρασύς – ευτυχώς – ο ποιητής/ προτίμησε γυμνόπους να διαβεί/ το απροσπέλαστο (κι ας το ’ξερε)/ τραχύ του θαύματος Είναι από τις λίγες, ίσως, φορές που μια ποιητική συλλογή κατορθώνει παρά το, εκ των πραγμάτων και εκ φύσεως, μικρό της μέγεθος να αγγίξει και να θίξει μια τόσο ευρεία και ενδιαφέρουσα ποικιλία θεμάτων και θεματικών. Δεν είναι όμως μόνο τα θέματα που ποικίλουν και διαφοροποιούνται. Είναι ακόμα ο τόνος, το ύφος, η διάθεση, ακόμα και ο ρυθμός που συνέχει και συγκροτεί κάθε ποίημα ξεχωριστά. Άλλοτε εξομολογητικός, φιλοσοφικός, απολογητικός και άλλοτε κριτικός, καυστικός, διερευνητικός ο ποιητικός λόγος και η ποιητική έκφραση της Δημητριάδου προσφέρει και προσφέρεται για μία ενδιαφέρουσα μελέτη του πολυκύμαντου και της πολυμορφίας της γλώσσας του ίδιου ποιητικού υποκειμένου. 

Πέρα όμως από την αισθητική και αναγνωστική απόλαυση που προσφέρει η συγκεκριμένη ποικιλομορφία τόσο στο επίπεδο των σημαινομένων, όσο και των σημαινόντων, εκείνο που προεξάρχει στην συγκεκριμένη συλλογή είναι η αίσθηση μίας κίνησης ή, καλύτερα, κινητοποίησης της ποιήτριας, αλλά και του αναγνώστη, προς την κατεύθυνση της εγρήγορσης και της αφύπνισης, αλλά και προς την κατεύθυνση μιας πιο ρεαλιστικής αντίληψης του ανθρώπου και του κόσμου. Εδώ ακριβώς έγκειται η επιτυχία του εγχειρήματος της Δημητριάδου. Γιατί η ποίησή της, χωρίς να χάνει ή να μειώνει την λογοτεχνικότητα και τη την ποιητικότητά της, δεν απομακρύνεται από την πραγματικότητα και την αλήθεια, αλλά κατορθώνει να παραμείνει γήινη, ανθρώπινη, αληθινή, ουσιαστική.

Ευσταθία Δήμου

Τα γενέθλια Ανέκδοτο διήγημα της Δέσποινας Καϊτατζή

Τα γενέθλια

Ανέκδοτο διήγημα  της Δέσποινας Καϊτατζή

αφιερωμένο στον  μικρό Χ.

Ξενύχτι. Δούλευε σχεδόν όλη νύχτα. Έπρεπε να ετοιμάσει μια ιστοσελίδα για έναν απαιτητικό πελάτη. Έπεσε ξερός τα χαράματα. Τον ξύπνησε ένας εφιάλτης. Είχε αργήσει λέει στο σχολείο και τον μάλωνε ο δάσκαλος. Η ώρα ήταν ήδη ένδεκα παρά. Έτρεξε στο μπάνιο. Την πίστη μου μέσα, Πώς τα κατάφερα πάλι. Πάντα τα ίδια. Γιατί ενέδωσα πάλι; Έπρεπε να το αφήσω για μετά. Μια ζωή τα ίδια. Πάντα το ίδιο υποχωρητικός στις πιέσεις των άλλων. Την πίστη μου μέσα. Ηλίθιος, ηλίθιος, ηλίθιος. Φτου γαμώ... Σήμερα βρήκα ν' αργήσω; Σήμερα;  

      Ετοιμάστηκε γρήγορα γρήγορα. Φόρεσε τα καλά του. Πήδησε στ' αυτοκίνητο. Στο βενζινάδικο πήρε έναν freddo cappuccino κι ένα κρουασάν. Το αυτοκίνητο βολίδα. Πάλι καλά που δεν τον πέτυχε η τροχαία. Έφτασε στις δυο και μισή στη πόλη που κάποτε τον είχε ανεβάσει στα ύψη και μετά τον πέταξε στα τάρταρα. Τα καταστήματα κλειστά. Σταμάτησε κοντά στην οικοδομή. Πάρκαρε όπως όπως. Πάτησε το κουδούνι. Η καρδιά του, μηχανή αυτοκινήτου υπό φοβερή πίεση, έτοιμη να εκραγεί. Θα έβλεπε επιτέλους το γιο του μετά από έξι μήνες. Ήταν στα μαχαίρια με την πρώην του. Δεν τον άφηνε να τον δει. Ήταν στο διαζύγιο. Δύσκολα πράγματα. Αμοιβαίες αντιμαχίες, ενοχοποιήσεις, επιθέσεις. Κι ανάμεσα το παιδί. Να το σκίζουν στα δυο στον κύκλο με την κιμωλία. Εδώ βέβαια η αντιμαχία ήταν μεταξύ των γεννητόρων. Είχε κάνει το λάθος να το διεκδικήσει. Βρήκε μπροστά του μια λέαινα έτοιμη να τον κατασπαράξει, προκειμένου να διασφαλίσει τον απόλυτο έλεγχο στη ζωή του παιδιού της. Σκαρφίστηκε χίλιους λόγους και αιτίες για να βγάλει τον πατέρα από το γονικό κάδρο. Να τον ξεριζώσει απ' τη ζωή του γιου του. Ευτυχώς μεταξύ των δικηγόρων τελικά διευθετήθηκε η δυνατότητα να τον βλέπει μέχρι την τελική απόφαση του δικαστηρίου.

     Του κατέβασε το παιδί κι εξαφανίστηκε πίσω από την πόρτα του ασανσέρ. Τον είδε ν' ανοίγει την είσοδο και να τρέχει στην αγκαλιά του. Περπατούσαν κρατώντας του το χέρι. Η μικρή παλάμη δροσερό χάδι στην ιδρωμένη χούφτα του. Δυο παιδιά που προχωρούσαν ανέμελα στον δρόμο. Πήγαν με τα πόδια προς την πλατεία. Σταματήσαν σ' ένα ATM. Έβγαλε ένα πενηντάρικο. «Μπαμπά δεν έχεις λεφτά και βγάζεις τόσο λίγα;» ρώτησε ο μικρός. «Για σένα είναι αγόρι μου», του απάντησε. «Μα αυτά είναι πολλά για μένα» απόρησε το παιδί. «Είναι το δώρο σου, δυστυχώς δεν προλάβαμε την αγορά. Και δεν γνώριζα τι θα ήθελες να σου αγοράσω» είπε και τον έσφιξε πάνω του λες κι αποζητούσε εξιλέωση. Πώς τα κατάφερα έτσι... πώς τα έχω κάνει στραπάτσα γαμώτο μου. Τον πήρε αγκαλιά και τον σήκωσε ψηλά. Τα βλέμματα αντάμωσαν παρατεταμένα. Βούτηξαν για λίγο μαζί σε πηγή ανείπωτης ευτυχίας. Τον κατέβασε γρήγορα πριν ξεχειλίσει η πηγή απ' τα υγρά μάτια. Μπήκαν σ' ένα ζαχαροπλαστείο. Αγόρασαν μια τούρτα κι επτά κεράκια. Ζήτησε και πλαστικά κουταλάκια. Κάθισαν σ' ένα παγκάκι στο πάρκο. Στη γαλήνη των ήρεμων δέντρων. Άνοιξε το κουτί με την τούρτα. Τοποθέτησε τα κεριά. Τα άναψε με τον αναπτήρα. Του είπε να τα σβήσει κάνοντας μια ευχή.

Η Δέσποινα Καϊτατζή-Χουλιούμη είναι κλινικός ψυχολόγος (Msc) και μέλος του Συλλόγου Ελλήνων Ψυχολόγων (ΣΕΨ), του The Uppsala University Alumni Network, της Εταιρείας Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης (ΕΛΘ) και Karin Boye Sällskapet. Εξέδωσε τέσσερις ποιητικές συλλογές, ένα βιβλίο μετάφρασης σουηδικής ποίησης και μια συλλογή διηγημάτων. Ποιήματα και διηγήματά της συμπεριλαμβάνονται σε ανθολογίες και συλλογικές εκδόσεις και μεταφράστηκαν στα αγγλικά, σουηδικά, γερμανικά, ιταλικά και βουλγαρικά.

[η φωτογραφία από την ταινία Kramer vs. Kramer του Robert Benton, 1979]

Εγώ έχω κι άλλα πράγματα που αγαπώ Μυρσίνη Γκανά εκδόσεις Μελάνι η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal

Εγώ έχω κι άλλα πράγματα που αγαπώ

Μυρσίνη Γκανά

εκδόσεις Μελάνι

 η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal

https://www.fractalart.gr/ego-echo-ki-alla-pragmata-poy-agapo/

ποιητικό τοπίο ανοικτό εν εξελίξει

Μετά από μια πρώτη επιτυχημένη ποιητική συλλογή, είναι αλήθεια ότι υπάρχει ενδιαφέρον για τη συνέχεια, ώστε να φανεί η διαμόρφωση του ποιητικού τοπίου, η εξέλιξη του ποιητικού λόγου, η μορφή αλλά και η θεματική – στοιχείο της ποιητικής που θα έπρεπε να ενδιαφέρει ίσως περισσότερο ανάμεσα στα υπόλοιπα που απασχολούν μια κριτική προσέγγιση της ποίησης. Κυρίως μέσα από τη θεματική των ποιημάτων ανιχνεύεται και η στάση του δημιουργού απέναντι στο ποιητικό πρόβλημα· γιατί πρόβλημα στην ουσία συνιστά η όποια ενασχόληση με το απαιτητικό αυτό είδος λόγου, αρχικά ως προβαλλόμενο και εκτεθειμένο εσωτερικό τοπίο, αλλά και ως προβληματική συχνά καταπόνηση των στίχων.

Η Μυρσίνη Γκανά τρία χρόνια μετά την πρώτη της εμφάνιση στην ποίηση (χρονικό διάστημα αξιοπρόσεκτο, καθώς δεν δηλώνει βιασύνη) παρουσιάζει τη δεύτερη συλλογή της. Κι αν στην πρώτη είχε επιλέξει να μιλήσει για τα «μέρη» που διαμορφώνουν την οπτική απέναντι στον κόσμο, τώρα δείχνει πιο ικανή να αποκαλύψει πιο εσωτερικούς τόπους, με μια ιδιαίτερη ευαισθησία και με λέξεις περισσότερο βέβαιες στις σημασίες τους. Σαν να φτιάχνει –το δηλώνει άλλωστε και η ίδια–  ένα προσωπικό λεξιλόγιο:

[…]

Κι έτσι μοιάζει λογικό

με άλματα  παράλογα

να φτιάχνεις λεξιλόγιο προσωπικό,

αυθαίρετα να συνδέεις

λέξει και έννοιες,

όπως ας πούμε,

κοπετός, που μέσα μου

ξορκίζει τον ορισμό του λεξικού,

θρήνος, οδυρμός, κλάμα βαθύ,

και φέρνει μονάχα στο μυαλό

βροχή πυκνή, καταρρακτώδη,

που καθαρίζει και σαρώνει…

Ίσως η ώριμη ποίηση να έχει την αρχή της σ’ αυτή τη συνειδητοποίηση, πως μπορείς να μιλήσεις τώρα με τους δικούς σου όρους δημιουργώντας το προσωπικό ύφος και τους δικούς σου κώδικες, αναγνωρίσιμους από τους αποδέκτες. Η μετατροπή των εννοιών, ώστε οι λέξεις να αντιστοιχούν στα εσωτερικά σημαινόμενα και να μεταφέρουν σε ικανό βαθμό το ελάχιστο ουσιώδες που αξίζει  να ειπωθεί. Γιατί αυτό μονάχα αποτυπώνει ο ποιητικός λόγος – όλα τα περιττά δεν χωρούν στο σώμα των ποιημάτων.

Η Μυρσίνη μετέφρασε (καθόσον και ικανή μεταφράστρια) πρόσφατα την ποίηση της Άλις Όσβαλντ («Μνημείο πεσόντων»), έργο που όπως δήλωσε η ίδια την έκανε να δει με άλλο μάτι την ποίηση, να διακρίνει πιο καθαρά το ουσιώδες και αξιομνημόνευτο, όπως η Όσβαλντ εστίασε από την Ιλιάδα στους πεσόντες του πολέμου, στις αφανείς (και συχνά μοναχικές) θυσίες μέσα στον παραλογισμό της βίας, αυτές που μόνο σε μια αράδα φιλοξενήθηκαν στο ομηρικό κείμενο. Εμφανής στη νέα της ποιητική συλλογή η απόρριψη του περιττού μέσα από τα ολιγόστιχα ποιήματα και κυρίως μέσα από τα συνοδευτικά χαϊκού (όλα αντιστοιχούν στα πιο μεγάλα ποιήματα), που συμπυκνώνουν στο ακόμη μικρότερο σώμα τους την ουσία της προβαλλόμενης εικόνας· αξίζει να επισημανθεί η εικονοπλαστική δύναμη των στίχων της Γκανά.

Με ποιήματα που διανύουν τη μικρή διαδρομή που χωρίζει το ιδιωτικό τοπίο από το ευρύτερο κοινωνικό, η ποιήτρια αποτυπώνει σκηνές και σκέψεις, όπως προκύπτουν από την επεξεργασία προσωπικών της πραγμάτων αλλά και από την παρατήρηση των εικόνων που στιγματίζουν την εποχή με το απάνθρωπο πρόσωπο, το παραπλανητικά και φαινομενικά μόνον ελεητικό. Η ποίηση αποδεικνύεται ικανή να συνδέσει τους δύο χώρους μέσα από ειλικρινή λόγο ιδιαίτερης ευαισθησίας. Το ατομικό ανοίγεται στο ευρύ τοπίο του πάσχοντος κόσμου και  το εσωκλείει ως προσωπικό δυνάμει πάθος.

Ποιος σκέφτεται να πει μικρές

τις ώρες αυτές που τις περνάς

κάτω από σκεπάσματα βαριά

με λέξεις πλεγμένες στα μαλλιά

και το μυαλό ανοιχτό προς το σκοτάδι

που ορμάει παντού

σαν άσκηση διαλογισμού…

Στίχοι όπως αυτοί δεν αφορούν μόνον τον ιδιωτικό χώρο· ανοίγουν τον ορίζοντα. Και τότε το ποίημα ανασαίνει.

Δεν γίνεται να μείνουν ασχολίαστα δύο ποιήματα σε ευθεία αναφορά με το δημιουργικό έργο της ποιήτριας, που αναπόφευκτα συγκρίνονται με ένα ανάλογο από την προηγούμενη συλλογή της («Τα πέρα μέρη», Μελάνι 2017). Το παλαιότερο πρώτα:

Πού βρίσκεται η πηγή της ποίησης;

Πρέπει ν’ ανέβεις; Να κατέβεις;

Να σκάψεις λάσπη, χώμα, θάλασσες;

Ν’ ανοίξεις στο βουνό το μέσα

σήραγγες;

[…]

Ή μήπως να κάνεις τη ζωή σου

όπως όπως

έτσι κι έτσι

φυσώντας πού και πού μ’ ένα καλάμι

τη θράκα για να μη σβήσει εντελώς

ώσπου να βράσει το νερό

ν’ αρχίσουνε να σκάνε φυσαλίδες;

Ερωτήματα έθετε τότε η ποιήτρια, απαλλαγμένη από την αλαζονεία και τον εγωκεντρισμό και πρότεινε τότε τον λόγο της προς έρευνα και πιθανή αναίρεση. Πώς άραγε εξελίχθηκε η θέαση της ποίησης μέσα στον χρόνο; Στο πρόσφατο ποίημά της γράφει:

Το ποίημα δεν είναι

προσευχή·

είναι δήλωση πίστης

σε όσα αναπνέουν

και πάλλονται…

Σαφής δήλωση για το διαρκώς ανανεούμενο ποιητικό τοπίο, πέρα από εμμονικές προσηλώσεις ή, ακόμη χειρότερα, από υπερφίαλες αυτοεπαληθεύσεις τελειότητας. Και στο ίδιο μοτίβο, στο επόμενο ποίημα θα πει:

[…] σκάβω θεμέλια, θα δεις,

μια μέρα θα ξεδιπλωθεί

από το κλειδωμένο στήθος μου

και θ’ ανεμίσει ξέφρενα

αστράφτοντας

ο εθνικός μου ύμνος.

Καθόλου τυχαία η επιλογή να είναι αυτό το ποίημα με το οποίο ολοκληρώνει τη συλλογή της. Μαζί με όσα μέσα του λειτουργούν ως σημαινόμενα για τον αναγνώστη, δεν παύει να είναι μια υπόσχεση ποιητικής συνέχειας στην ίδια διαδρομή. Βαθιές οι ρίζες που ζητούν τον σεβασμό στη δική τους φωνή, όπως αυτή θα διαμορφώνεται εμπλουτισμένη από τα ίχνη τα τωρινά της ποιήτριας, με το προσωπικό ήθος να χαρακτηρίζει την ενδιαφέρουσα γραφή.

Διώνη Δημητριάδου

Βράχια Γιώργος Βέης η πρώτη δημοσίευση στην Bookpress

Βράχια

Γιώργος Βέης

η πρώτη δημοσίευση στην Bookpress

 https://bookpress.gr/kritikes/poiisi/11960-beis-giorgos-upsilon-biblia-brachia-dioni-dimitriadou?fbclid=IwAR1F8B8UjgQAAZY4pcljmwTXE5aX1sMkU1nmQ532k3wROM_QCH3bkinFVfE

παλίμψηστο φυσικό τοπίο

…ο κόσμος ένα γυαλάκι μόνο

μια μπίλια χρωματιστή

που την κατάπιε πρωί πρωί κατά λάθος

το πάντα βιαστικό κοτσύφι της αυλής της.

[Το αίνιγμα]

Τα «Βράχια» του Γιώργου Βέη υποδεικνύουν την αναγνωστική οδό ήδη από το εξώφυλλο με τη βραχώδη απεικόνιση της φύσης στο έργο της Κλάρας Πεκ Βέη. Η φύση με την απόκρημνη, επικίνδυνη μορφή της σε γήινους τόνους και με ένα βαθυκόκκινο φόντο να πλαισιώνει την αγωνιώδη προσπάθεια της ανάβασης. Ο άνθρωπος μέσα στη φύση, ως αναπόσπαστο στοιχείο της ουσίας της – όποτε εννοεί τη θέση του αυτή. Αλλά και ο άνθρωπος απέναντι από τις δυνάμεις που τον ξεπερνούν σε φυσική ισχύ και σε ορατή σκοπιμότητα – ποιος διανοείται μια επιτυχή αναμέτρηση με την αιτιοκρατία, στην ουσία αδιαπέραστη για τη θνητή λογική; Το μόνο του κατόρθωμα συνιστά απλώς μια επινόηση «φυσικών» νόμων, στην ουσία των οποίων αδυνατεί να εισχωρήσει, αποτελώντας κομμάτι τους – πώς να εννοήσει το όλον εφόσον δεν μπορεί να τοποθετηθεί απέναντί του ως παρατηρητής;

Ο Βέης στην πρόσφατη ποιητική του συλλογή έχει εγκιβωτίσει τον φυσικό χώρο μέσα στους ποιητικούς του τόπους, έχει ανοίξει ένα ελάχιστο άνοιγμα στη οριακή ανθρώπινη συνείδηση, προκειμένου να διεισδύσει η άλλη ερμηνεία της ύπαρξης. Έτσι, τοποθετώντας τη φύση στο κέντρο των ποιημάτων του, υποχωρεί ο ίδιος ως ποιητικό υποκείμενο, επιτρέποντας τη θέα ενός άλλου τοπίου.

Όπως βγαίνει από το πηγάδι

μαζί με το δροσερό νεράκι

το λουλούδι του Κάτω Κόσμου

τον αόρατο υάκινθο εννοώ

που θα μας φέρει τέλος την άλλη άνοιξη

έτσι βγαίνει από τα σωθικά μας

το θάρρος του θανάτου

[Ο πειρασμός της σαφήνειας]

Πόσο προκλητική η σιωπή των φυσικών πραγμάτων μπροστά στον διακαή πόθο του νοήμονος όντος για μια λογική εξήγηση, για την ποθητή σαφήνεια του σύμπαντος κόσμου. Και πόσο ατελέσφορη η προσπάθεια εξήγησης, πόσο αδύναμη η λογική ικανότητα στην αναμέτρησή της με την άλλη «λογική», τα όρια της οποίας ούτε φαντάζεται. Ωστόσο, αναζητά διαρκώς τα σημάδια στα ίχνη (δυσδιάκριτοι ή αόρατοι συχνά οι οδοδείκτες) που αφήνουν τα άλλα όντα μέσα από τη δική τους βίωση του κόσμου.

… έρχεται, λέει το πρωί, ο κορυδαλλός

να συντρίψει τα έργα των τρελών ανθρώπων…

[Προαύλισμα]

Μοναδική ανταμοιβή ένα αμυδρό, αχάραγο μήνυμα, έτσι όπως καμιά φορά θαρρεί ότι πήρε μια απάντηση. Και είναι τότε που πρέπει να αποφασίσει αν ό,τι είδε ή ό,τι εννόησε είναι πράγματι ο δρόμος μιας εξήγησης ή μήπως όλα σε όνειρο μέσα, άλλη μια παγίδα στημένη καλά για τις σωτήριες ψευδαισθήσεις του.

Αυτό το μειλίχιο φως

δεν είναι παγίδα της θεάς […]

όχι, δεν είναι πλάνη

θέλει απλώς να σε φέρει

όσο πιο κοντά γίνεται

στο παν…

[Ηραίον Σάμου]

Ο ποιητής προσφέρει ένα σισύφειο σκηνικό, με τη σιωπή του σύμπαντος να συνοδεύει τη διαρκή αναζήτηση μιας ερμηνείας των μυστικών της ζωής. Ψίχουλα εν είδει αναγνωριστικών σημάτων μόνον μπορεί να ακολουθήσει όποιος φλέγεται να κατανοήσει. Και τότε θα πρέπει να θεωρήσει θεϊκό (ή φυσικό;) δώρο μια υποψία από φως στο βάθος του σκοτεινού πηγαδιού. Ο χρόνος κυλάει ερήμην της ανθρώπινης οντότητας με τη δική του διάρκεια, χωρίς καμία σχέση να έχει με τα επινοημένα διαστήματα που τάχα τον ορίζουν. Ο ποιητής στέκεται εκστατικός μπροστά σε απομεινάρια που σεβάστηκε και διέσωσε ο χρόνος, κομμάτια από φορεσιές (λαμπρές κάποτε), και τους αφιερώνει αυτή την ύστερη μνεία υπογραμμίζοντας ποιητικά τον μάταιο αγώνα της θνητότητας να κατακτήσει την αιωνιότητα μέσα από αποκτήματα – παραδομένα όμως και αυτά στην άφευκτη σταδιακή φθορά και μετά στη λήθη περιπαίζοντας την απατηλή υπόσχεσης αθανασίας.

Τ’ ακούω το βράδυ

καθώς αγγίζει το ένα το άλλο

παιδιά της μνήμης ηχηρά

αναζητώντας τα χέρια

λένε το γλέντι εκείνο

πριν τον χαμό.

[Ασημένια βραχιόλια- Αττική 19^ος αιώνας]

Θα μπορούσε να θεωρηθεί αυτή η ποιητική κατάθεση του Βέη μια επιστροφή στην Αρκαδία; Δεν είναι τόσο η αναφορά στα φυσικά πράγματα που συνηγορεί για μια τέτοια επάνοδο στη γνησιότητα, στην αυθεντικότητα των απαντήσεων (κι ας μην εννοούνται ή να μην αρκούν ως απαντήσεις), όπως η φύση σ’ εκείνη την πρώιμη αθωότητά της μπορεί να δώσει. Περισσότερο ακόμη είναι η ώριμη και συνειδητή αναζήτηση του ποιητή σε ένα τοπίο πολύ μακριά από το επιφανειακά εννοούμενο και βολικό που τον περιτριγυρίζει. Στα «Βράχια» δεν διακρίνεται μόνο μια δύσκολη ανοδική πορεία, μια επαναλαμβανόμενη (μάταιη ίσως) απόπειρα να προσεγγιστεί η κορυφή με το άχθος στους ώμους ενός σύγχρονου Σίσυφου. Είναι ταυτόχρονα μια διείσδυση στο βάθος των νοημάτων· κι αν είναι η φύση που καθίσταται αρωγός στην ανιχνευτική πορεία, τότε όλα τα ποιήματα της συλλογής μιλούν γι’ αυτήν, αυτήν αναδεικνύουν στο θεματικό τους κέντρο. Ξύνοντας όλο και πιο βαθιά το φυσικό τοπίο, ανακαλύπτει το παλίμψηστο των μορφών του, πέρα από την πρώτη, επιφανειακή προσέγγιση.

Κι αν ίσως αποδειχθούν όλα τίποτα παραπάνω από μια σχισμή του ονείρου, που αδυνατεί να δώσει πλήρη εικόνα της πραγματικότητας, ο ποιητής προσγειωμένος αίφνης κατανοεί και γράφει:

έτσι είναι τα μάτια μας πολλές φορές

λες και οι εικόνες, ολόκληρα τοπία

ιδίως τα θεάματα των ημερών

υπάρχουν αποκλειστικά και μόνο

για τα όνειρα των παιδιών.

[Άδειοι περιστερώνες]

Όχι ότι είναι λίγο αυτό. Απομένει μια ταύτιση με τα γήινα μεγέθη, σ’ εκείνο το ευφυές του ποιητή: Αγρός, όπως άνθρωπος δηλαδή. Κανένα όνομα να μην αφεθεί στην τύχη, όλα απηχούν τη βαθύτερη ουσία. Άλλωστε στην προμετωπίδα του βιβλίου ο ποιητής θυμάται τον άλλο ποιητή (γιατί πιο πολύ ποιητής παρά φιλόσοφος εν τέλει αποδεικνύεται) και γράφει: […] παλαιά παροιμία ὅτι χαλεπά τά καλά ἔστιν ὅπῃ ἒχει μαθεῖν και δή το περί τῶν ὀνομάτων οὐ σμικρόν τυγχάνει ὂν μάθημα. (Πλάτων, Κρατύλος).

      

Μια διαφορετική ποιητική πρόταση καταθέτει εδώ ο Γιώργος Βέης. Δανειζόμενη τα λόγια του άλλου ποιητή που γίνεται η μνεία του στο τέλος του βιβλίου, θα πω κι εγώ ότι ρουφά τη μουσική του κόσμου στάλα στάλα (Μιλάς με τον αϊτό και με τον πελεκάνο,/ρουφάς τη μουσική του κόσμου στάλα στάλα… Από τη Φοινικιά του Κωστή Παλαμά). Μια φιλοσοφική προσέγγιση στο μυστήριο της ύπαρξης μέσα από μια ποίηση σπάνιας εσωτερικότητας.

Διώνη Δημητριάδου

Πέντε στάσεις Μάκης Τσίτας εκδόσεις Μεταίχμιο η πρώτη δημοσίευση στο Culture Book

Πέντε στάσεις

Μάκης Τσίτας

εκδόσεις Μεταίχμιο

η πρώτη δημοσίευση στο Culture Book

read://https_www.culturebook.gr/?url=https%3A%2F%2Fwww.culturebook.gr%2Fkritiki-parousiasi-vivlion%2Fpente-staseis-makis-tsitas-parousiasi-apo-tin-dioni-dimitriadou.html%3Ffbclid%3DIwAR3AaoRpw7h8Zq6LNlgTyu1tpS-3uJdoUkfmlbjRLPwchMv-4GLbzJBfh0M

Μια ζωή συνειδητά απελευθερωμένη

Τριάντα χρόνια έμεινα στη Θεσσαλονίκη και δεν την έμαθα. Με έλεγε ο άντρας μου, αν σε κατεβάσω καμιά μέρα στο κέντρο θα χαθείς. Αλήθεια ήταν. Ήξερα μόνο τη διαδρομή από το σπίτι στη δουλειά: Αγία Βαρβάρα Τούμπας – ΑΧΕΠΑ. Πέντε στάσεις. Με το 14. (σ.9)

Η σκυφτή φιγούρα, που περπατάει τραβώντας από το χέρι το μικρό παιδί, σε έναν ορίζοντα στενό και ορισμένο αυστηρά με τα τετραγωνισμένα επίπεδα στο μαύρο-γαλάζιο φόντο του εξωφύλλου, είναι με την εικαστική της ευγλωττία ικανή να περιγράψει τη ζωή της Τασούλας, της ηρωίδας του Τσίτα. Πόση γυναικεία απελευθέρωση, πόση προσωπική επανάσταση μπορεί να χωρέσει μέσα στη συνείδηση της νεαρής κοπέλας, που από το χωριό της Μακεδονίας βρέθηκε στη Θεσσαλονίκη να σπουδάζει Νοσηλευτική, με ανοιχτό τον ορίζοντα μπροστά της για μια ζωή όπως θα την ήθελε, εκεί στις τελευταίες δεκαετίες του πολύπαθου μα και επινοητικού σε επαναστάσεις εικοστού αιώνα; Θεωρητικά θα κατόρθωνε ό,τι επιθυμούσε. Αρκεί να μην έπεφτε στα καλά στημένα δίχτυα του Θεόφιλου, που αρχικά ενσάρκωσε τη μικρή της επανάσταση απέναντι στην άρνηση ενός αυταρχικού, όπως πίστευε, πατέρα, για να αποκαλυφθεί στη συνέχεια ποιος στη πραγματικότητα ήταν: όχι μόνο αυταρχικός ο ίδιος αλλά και τυραννικός στη συμπεριφορά του απέναντί της, εκμεταλλευτής και βίαιος, άδικος σε κάθε πράξη του, ανέντιμος και ανίκανος να εκτιμήσει όσα η Τασούλα ήταν πρόθυμη να του προσφέρει. Πρόθυμη όχι μόνο από αληθινή αγάπη –αυτή ξεθύμανε πολύ γρήγορα– αλλά από  μια βαθιά αίσθηση καθήκοντος απέναντι στη ζωή όπως τη βρήκε (και πώς να την αλλάξει;) και από ένα βαθύτερο ακόμη αίσθημα ντροπής να παρουσιαστεί πίσω στη γονική εστία και στη μικρή κοινωνία του χωριού χρεωμένη (αυτή φυσικά και όχι εκείνος) με την αποτυχία ενός γάμου. Έτσι, επιλέγει συνειδητά να μείνει μέσα στην οικογενειακή ζωή, υπομένοντας ακόμη και τις απιστίες του Θεόφιλου, μεγαλώνοντας τα δυο της παιδιά.

Άμα έκανε καβγά, του έλεγα: «Αν δεν σ’ αρέσει, φεύγεις, αγόρι μου, δεν σε κρατάμε εδώ με το ζόρι».

Αλλά γιατί να φύγει, πού να βρει καλύτερα; Ξενοδοχείο πολυτελείας. Το φαγητό του το είχε, το κρεβάτι του, το καθαρό του ρούχο – για ποιο λόγο  να φύγει; (σ.50)

Σε μια πρώτη εντύπωση, έχουμε μια τυπική περίπτωση υποταγής στο καθορισμένο πεπρωμένο, μέσα στις τόσες που έχει να δείξει η μακραίωνη πορεία του ταπεινωτικά ονομαζόμενου «δεύτερου φύλου», μέσα σ’ έναν κόσμο κυριαρχίας του αρσενικού ευλογημένης από τους θεσμικούς κανόνες της κοσμικής μα και της θεϊκής εξουσίας. Γνωστό το μοτίβο και δουλεμένο λογοτεχνικά με όλους τους τρόπους, παραδοσιακούς και καινοφανείς.

Ο Μάκης Τσίτας, ακολουθώντας τον τρόπο αφήγησης που είχε αναδείξει (πάλι μέσα από ένα γνώριμο σκηνικό) την αξέχαστη φιγούρα του Χρυσοβαλάντη στο «Μάρτυς μου ο Θεός», θα προβάλει εδώ μια ιδιότυπη ρήξη με την κοινωνικά αποδεκτή κανονικότητα. Η καταπιεσμένη Τασούλα, που τόσα χρόνια στη Θεσσαλονίκη μόνο μία διαδρομή γνώριζε, με πέντε στάσεις, θα κατορθώσει να τελειώσει τη σχολή της, θα πιάσει δουλειά στο ΑΧΕΠΑ, θα βοηθήσει τα δυο παιδιά της να σπουδάσουν, θα ανεβεί αρκετά σκαλιά πιο πάνω από τον ανίσχυρο πλέον Θεόφιλο. Και όλα αυτά χωρίς να διαταράξει την προβαλλόμενη προς τα έξω εικόνα της οικογενειακής γαλήνης –παραπλανητικό προσωπείο ενός γάμου στην ουσία διαλυμένου– στέκοντας πλάι του, όταν θα χρειαστεί τη συμπαράστασή της χτυπημένος από τον καρκίνο.  Η κόρη της, εκπροσωπώντας την επόμενη γενιά που πολύ λιγότερα είναι πρόθυμη να ανεχθεί, θα διαλύσει τον δικό της κακό γάμο. Εκείνη, φθάνει στο απώτατο σημείο υπέρβασης των ιερών δεσμεύσεών της, όταν θα ευχηθεί να τον βρει καμιά κακιά αρρώστια. Όταν αυτό πράγματι θα συμβεί, είναι άραγε η θεία πρόνοια που κάνει επιτέλους την παρέμβασή της, ως νέμεση, ή μήπως η ζωή αναλαμβάνει να διαχειριστεί με τη δική της τυχαιότητα την πορεία των ανθρώπων;

Υπάρχουν, λοιπόν, και βουβές επαναστάσεις; Μπορεί να συγκερασθεί η υπομονή και η ανεκτικότητα με τις βίαιες ρήξεις, δηλαδή τις βαθιές ανατροπές, που καθορίζουν τις αλλαγές σε προσωπικό και σε κοινωνικό επίπεδο; Τι είναι, εν προκειμένω, αυτό που μας συγκινεί στην περίπτωση της ηρωίδας του Τσίτα και κάνει την ιστορία του να ξεχωρίζει; Πρόκειται απλώς για μια συμπάθεια προς τη βαλλόμενη πανταχόθεν αναξιοπαθούσα γυναίκα; Μήπως μας παρασύρει με τον μονόλογό της, τεχνικά πάλι άψογο, κατά το προσφιλές ύφος των αδικημένων ηρώων του Τσίτα, και τασσόμαστε στο πλευρό της; Νομίζω ότι το σημείο που συναντιόμαστε μαζί της βρίσκεται στον τρόπο που αντιμετωπίζει τη ζωή της. Με απόλυτη συνείδηση των ορίων της, του χώρου μέσα στον οποίο βρίσκεται, με τις κοινωνικές συμβάσεις να υπενθυμίζουν διαρκώς τη διαχρονική τους ισχύ. Ωστόσο, είναι μέσα στα στενά αυτά πλαίσια που θα ανακαλύψει τη δική της δύναμη, ακόμη κι αν πρέπει να την αποδείξει παραμένοντας εντός των ορίων των κοινωνικών δεσμεύσεων. Έτσι, οι πέντε στάσεις που περιορίζουν τις κινήσεις της παίρνουν και μια διαφορετική σημασία. Είναι οι πέντε αποφάσεις της που καθόρισαν τελικά τη διαφοροποίηση της από κάθε άλλη, με όμοια παθήματα, γυναίκα της εποχής της. Πρώτη κίνηση ήταν η απόφασή της να σπουδάσει και να ξεφύγει από τον ασφυκτικό κλοιό μιας ζωής εγκλωβισμένης στις στερεοτυπικές αντιλήψεις που προδιαγράφουν τον ρόλο της γυναίκας. Δεύτερη κίνηση ήταν η (εσφαλμένη όπως αποδείχθηκε) απόφασή της να φύγει κρυφά με τον Θεόφιλο, ερχόμενη σε ρήξη με την οικογένειά της – εκτιμάται εδώ ως κίνηση απελευθέρωσης, ακόμη κι αν ήταν εκ των πραγμάτων λανθασμένη. Τρίτη κίνηση ήταν η απόφασή της να συνεχίσει τις σπουδές της και να γίνει ανεξάρτητη μέσα από την επαγγελματική της σταδιοδρομία. Τέταρτη κίνηση η απόφασή της να πάρει την κατάσταση στα χέρια της παραμένοντας μέσα στην  οικογένεια και καθορίζοντας η ίδια τον βαθμό ανεκτικότητας απέναντι στον Θεόφιλο, που ολοένα απομακρυνόταν. Τέλος, πέμπτη κίνηση η απόφασή της να του σταθεί ως το οδυνηρό του τέλος. Πέντε κινήσεις/αποφάσεις, πέντε στάσεις που την καθιστούν διακριτή ως προσωπικότητα.

Η επιλογή της πρωτοπρόσωπης αφήγησης ενισχύει την αλήθεια της ηρωίδας, καθώς τεχνηέντως η συγγραφική φωνή είναι απούσα, σοφά υποκρυπτόμενη πίσω από τα λόγια που εκστομίζονται από την ηρωίδα της ιστορίας. Η λογοτεχνική γραφή για μια ακόμη φορά, δίνει το βήμα για να ακουστεί η αλήθεια των προσώπων, που αλλιώς θα καλυπτόταν από την κυρίαρχη εικόνα της κοινωνικής συμβατικότητας με την προβολή των ισχυρών και τη συλλήβδην θεώρηση των ανίσχυρων μικρών. Μια γυναίκα σαν την ηρωίδα του Τσίτα δεν θα συγκινούσε θεματικά πολλούς συγγραφείς. Κι όμως εδώ αναδεικνύεται σε τραγική φιγούρα με τη δυναμική που η τραγωδία προσδίδει στους δικούς της ήρωες. Κι αν δεν βλέπουμε και το φονικό, που ίσως περιμέναμε ως δικαιολογημένη αντίδραση της ηρωίδας, είναι γιατί η συγγραφική επιλογή ήταν εδώ να φανεί η πιο υποδόρια διάθεση να συντελεστεί μια ρήξη πιο αργή και ίσως πιο αφανής σε πρώτο επίπεδο. Ίσως γι’ αυτό και πιο σημαντική, πιο αληθινή, πιο αποτελεσματική εν τέλει, καθώς οδηγεί μέσα από δύσκολο δρόμο σε μια παραδόξως υπαρκτή συνθήκη απελευθέρωσης.

Διώνη Δημητριάδου