Οι κήποι της ποίησης: ποιήματα ποιητικής και ποιητική αυτογνωσία Ο Βαγγέλης Αλεξόπουλος γράφει για την ποιητική συλλογή Αδώνιδος Κήποι της Διώνης Δημητριάδου (ΑΩ εκδόσεις)

 

Ο Βαγγέλης Αλεξόπουλος γράφει 

για την ποιητική συλλογή Αδώνιδος Κήποι 

της Διώνης Δημητριάδου (ΑΩ εκδόσεις)

Οι κήποι της ποίησης: ποιήματα ποιητικής και ποιητική αυτογνωσία

(η πρώτη δημοσίευση στο Στίγμα Λόγου)

Οι κήποι της ποίησης: ποιήματα ποιητικής και ποιητική αυτογνωσία (για την ποιητική συλλογή "Αδώνιδος κήποι" της Διώνης Δημητριάδου, ISBN: 9786185845575) - StigmaLogou

Η Διώνη Δημητριάδου είναι μια ποιήτρια με βαθιά και πολυεπίπεδη σχέση με την ποίηση. Δεν περιορίζεται μόνο στη συγγραφή ποιημάτων, αλλά υπηρετεί την ποιητική τέχνη και από άλλες κρίσιμες σκοπιές όπως τη μετάφραση και την κριτική. Αυτή η πολλαπλή ενασχόληση δεν λειτουργεί απλώς σωρευτικά· διαμορφώνει μια ενιαία ποιητική συνείδηση, η οποία αντανακλάται με συνέπεια στο έργο της.

Η πρόσφατη ποιητική της συλλογή, «Αδώνιδος Κήποι» (εκδόσεις ΑΩ, 2025), εντάσσεται οργανικά σε αυτή τη διαδρομή. Όπως και στις προηγούμενες συλλογές της, συναντούμε εδώ ποιήματα ποιητικής – ποιήματα δηλαδή που δεν πραγματεύονται μόνο τον κόσμο, αλλά και την ίδια την ποιητική πράξη.

Ήδη έχουν γραφτεί και θα συνεχίσουν να γράφονται κείμενα για τη συλλογή αυτή από κριτικούς περισσότερο εξειδικευμένους. Επιλέγω να εστιάσω στα ποιήματα ποιητικής, θεωρώντας τα κλειδί για την κατανόηση όχι μόνο της συγκεκριμένης συλλογής, αλλά και της ποιητικής τέχνης γενικότερα.

Τα ποιήματα ποιητικής καταλαμβάνουν διαχρονικά σημαντική θέση στο έργο πολλών ποιητών. Πρόκειται για ποιήματα στα οποία ο ποιητής στοχάζεται τη φύση της ποίησης, τα όριά της, τις απαιτήσεις της και –κυρίως– το τίμημά της. Μέσα από αυτά, αποκαλύπτεται τόσο η θεωρία όσο και η πράξη της γραφής, τα υλικά και τα εργαλεία της. Είναι, με άλλα λόγια, ένας διάλογος του ποιητή με το ίδιο το ποίημα, αλλά και με την παράδοση στην οποία ανήκει.

Από τη συλλογή «Αδώνιδος Κήποι» θα σταθώ σε δύο χαρακτηριστικά ποιήματα: «Ποιητού Το Ήθος» και «ΣΦΑΓΗ ΣΩΣΤΗ».

«Ποιητού Το Ήθος»: η ηθική της δημιουργίας

Το ποίημα ανοίγει με μια εικόνα λιτή αλλά εξαιρετικά πυκνή:

Και θα σταθείς με μόνο το μολύβι σου στο χέρι

Από φωτιά ν’ αστράφτει και να ξερνάει λυγμό

Τα τρίσβαθα που μέσα τους κρυμμένο

Ως το μεδούλι σε κατατρώει σαράκι

Ο ποιητής παρουσιάζεται μόνος, σχεδόν γυμνός, έχοντας ως μοναδικό όπλο το μολύβι. Η γραφή δεν προκύπτει από άνεση ή ευκολία, αλλά από μια εσωτερική καύση που φτάνει «ως το μεδούλι». Η εικόνα αυτή φέρνει στον νου το γνωστό απόφθεγμα του Βίνσεντ Βαν Γκογκ: ότι για να γίνει κανείς καλλιτέχνης, η επιθυμία του πρέπει να φτάνει μέχρι το μεδούλι των οστών του. Η συγγένεια δεν είναι τυχαία. Η ποίηση, όπως και η ζωγραφική ή η μουσική, απαιτεί μια απόλυτη εσωτερική εμπλοκή.

Ιδίως στην ποίηση, αυτή η απαίτηση είναι εντονότερη. Πρόκειται για μια τέχνη παράδοξη: με ελάχιστους στίχους, με συμπυκνωμένη γλώσσα, επιχειρεί να χωρέσει εμπειρίες, εικόνες, σκέψεις και ολόκληρες ζωές. Εκεί όπου άλλες τέχνες απλώνονται στον χρόνο ή στον χώρο, η ποίηση συμπυκνώνει.

Η Δημητριάδου συνεχίζει:

Μόνο αυτό θα έχεις

Των πιο παλιών κληρονομιά ακριβή

Πικρό να γράφεις και να γεύεσαι το αλάτι

Εδώ αναδύεται η έννοια της παράδοσης. Ο ποιητής δεν ξεκινά από το μηδέν. Κληρονομεί μια γλώσσα, μια εμπειρία, μια μνήμη. Η διακειμενικότητα –ο διάλογος με τους προγενέστερους– αποτελεί θεμέλιο της ποιητικής δημιουργίας. Ας θυμηθούμε τον Άρη Αλεξάνδρου:

Η κάθε μου λέξη

αν την αγγίξεις με τη γλώσσα

θυμίζει πικραμύγδαλο.

Η πικρή γεύση της γλώσσας είναι κοινός τόπος. Η γραφή δεν είναι γλυκιά παρηγοριά αλλά επίπονη διαδικασία, ίσως και ένας τρόπος αποπληρωμής ενός χρέους: του μαθητή προς τον δάσκαλο, του σύγχρονου προς την παράδοση.

Το ποίημα κορυφώνεται με τη συμπύκνωση:

Ήθος του ποιητή

Το άχθος του ανθρώπου

Η ποιητική ηθική δεν διαχωρίζεται από την ανθρώπινη ύπαρξη. Το βάρος που σηκώνει ο ποιητής ως δημιουργός είναι το ίδιο βάρος που σηκώνει ως άνθρωπος.

Γιατί άνθρωπος είναι ο ποιητής και ας τον παρουσιάζει ως τέρας ο Ζαν Ζενέ στο περίφημο βιβλίο του περί ποιητή και ποιητικής τέχνης, τον Σχοινοβάτη.

«ΣΦΑΓΗ ΣΩΣΤΗ»: η ποίηση ως πράξη διάλυσης

Στο δεύτερο ποίημα, η Δημητριάδου προχωρά ακόμη πιο βαθιά –και πιο σκοτεινά– στη φύση της ποιητικής πράξης:

Σφαγείο είναι το ποίημα

Μην καρτεράς τη λύτρωση

Δεν είναι ψυχοφάρμακο

Των λέξεων φορτίο ιαματικό

 Η ποίηση εδώ απογυμνώνεται από κάθε ρομαντική εξιδανίκευση. Δεν υπόσχεται λύτρωση ούτε εύκολη παρηγοριά. Είναι σφαγείο. Και μάλιστα, όχι μόνο για τον ποιητή αλλά και για τον αναγνώστη:

Αίμα πλημμύρα της γραφής

Συνάμα της ανάγνωσης

Η ανάγνωση καθίσταται συνδημιουργική και συν-επώδυνη πράξη. Η γλώσσα του ποιήματος είναι σκληρή, καθαρή, χωρίς ρητορικά στολίδια. Ουσιαστικά όπως «άχθος», «αίμα», «σάρκα», «σφαγείο» κυριαρχούν, εντείνοντας την αίσθηση βίας και διάλυσης.

Ακόμη και αν δεχθούμε ότι η ποίηση μπορεί να λειτουργεί ψυχοθεραπευτικά, τίθεται το κρίσιμο ερώτημα: τι είδους ψυχοθεραπεία είναι αυτή; Η ψυχοθεραπεία δεν είναι ευχάριστη διαδικασία. Προϋποθέτει την κατάδυση στα σκοτεινά νερά του εαυτού, την αντιπαράθεση με τους προσωπικούς δαίμονες. Το ίδιο ακριβώς φαίνεται να συμβαίνει και με την ποίηση.

Έτσι, η ποίηση φτάνει τον δημιουργό –και συχνά τον αναγνώστη– στα άκρα. Δεν χαρίζεται, δεν προστατεύει.

Επίλογος: αναγκαιότητα ή επιλογή;

 Μετά από όλα αυτά, προκύπτει αναπόφευκτα το ερώτημα: γιατί γράφει ο ποιητής; Γιατί να επιλέξει το πικρό αλάτι και το σφαγείο;

Ίσως γιατί η τέχνη –και ειδικά η ποίηση– δεν είναι απλώς επιλογή. Είναι ανάγκη. Ενδεχομένως και ένας εσωτερικός εξαναγκασμός. Κάτι που, ακόμη κι αν ήθελε κανείς να αποφύγει, δεν μπορεί.

Και ίσως εκεί ακριβώς να βρίσκεται το ήθος του ποιητή.

Βαγγέλης Αλεξόπουλος