Ηλίας Γκρής Περί ποιήσεως Εκδόσεις Τόπος η πρώτη δημοσίευση στο diastixo.gr

 

Ηλίας Γκρής

Περί ποιήσεως

Εκδόσεις Τόπος

η πρώτη δημοσίευση στο diastixo.gr

Ηλίας Γκρής: «Περί ποιήσεως»

 

«Ο ποιητής είναι ένας καθολικός άνθρωπος». Με τη φράση αυτή του Σοπενχάουερ να λειτουργεί αμφίδρομα, με τον ποιητή να δέχεται όλες τις εκφάνσεις της ανθρωπότητας μέσα του, για να  τις επιστρέψει κατόπιν μεταποιημένες σε λόγο που όλα τα εμπεριέχει και όλα εν δυνάμει τα  μοιράζεται, «προλογίζεται» η δεύτερη (συμπληρωμένη) έκδοση  του έργου Περί ποιήσεως, στο οποίο ο Ηλίας Γκρής διατυπώνει μια δέσμη ιδεών με επίκεντρο την ποίηση. Και, βέβαια, ο κόσμος της ποίησης όσο διατυπώνεις θέσεις, όσο κλωθογυρίζουν μέσα σου ιδέες, τόσο ανοίγει το τοπίο του για να συμπεριλάβει την ίδια την έννοια της ποίησης ως ευρύτερο εμπεριέχον, κατόπιν το ποίημα ως αποτύπωση του εκάστοτε περιεχομένου/μέρους της ποίησης, τον ποιητή ως ανατόμο του ποιητικού σώματος για να προκύψει το ποίημα, ακόμη τον κόσμο του ποιητή, τον κόσμο γύρω από τον ποιητή, τους κρίνοντες τον ποιητή (αυστηρούς κήνσορες από τη μια, αλλά και από την άλλη, ευαίσθητους κριτές που εννοούν σε βάθος τόσο την ποιητική όσο και  την κριτική ως αξίες), και, βέβαια, τόσο τον αποδέκτη/αναγνώστη με τον δικό του κόσμο, που ως οιονεί παρείσακτος «ερμηνεύει» κατά το δοκούν το ποίημα, όσο και  τους υπόλοιπους αδιάφορους για το όλο ποιητικό εγχείρημα, ή, καλύτερα, δράμα. Σε ένα τόσο δαιδαλώδες τοπίο, που οι διακριτές ποιότητες αληλοσυμπληρώνονται ή αλληλοκαταργούνται, ο Γκρής στοχάζεται, αναστοχάζεται, διατυπώνει, αναλύει, καταγράφει, δημιουργώντας ένα όλον, ένα σύμπαν ποιητικό, μια ρωγμή στο εννοούμενο από πολλούς ως απροσπέλαστο σώμα της ποίησης. Καθώς χειρίζεται όλες αυτές τις έννοιες, στοχεύοντας ακριβώς την καρδιά αυτού του σώματος, τόσο διευρύνεται ο ορίζοντας, τόσο διαβάζοντας νιώθεις να ταυτίζεσαι ή να ανοίγεις έναν γόνιμο διάλογο που, σε κάθε περίπτωση,  εμπλουτίζει την ποίηση· το ενδιαφέρον σε μια τέτοια ενασχόληση βρίσκεται συχνά στις διαφορετικές παραμέτρους της πρόσληψης, στον πολυσήμαντο χαρακτήρα του ποιήματος. Δεν θα περιμέναμε, όπως είναι φυσικό, κάτι λιγότερο από έναν ποιητή από τους γνωστότερους της γενιάς του ’70, ο οποίος έχει αφήσει το στίγμα του και στη δοκιμιακή γραφή, πάντα σε σχέση με τη λογοτεχνία και μάλιστα την ποίηση.

Μένω στο πολύ ενδιαφέρον κεφάλαιο για τον Μεταμοντερνισμό («Ο Μεταμοντερνισμός στην ποίηση»), στο οποίο συνδέεται η αποδόμηση του Μοντερνισμού με «τον αλλοτριωτικό κομφορμισμό της αμερικανικής κι εν γένει δυτικής κοινωνίας» (σ. 164). Είναι αλήθεια πως οι ίδιοι οι εκπρόσωποι αυτού του ρεύματος, για παράδειγμα ο Φρανκ Ο’ Χάρα από τη Σχολή της Νέας Υόρκης ή ο Άλεν Γκίνσμπεργκ, κορυφαίος των μπητ ποιητών, αυτόν ακριβώς τον κομφορμισμό αντιστρατεύονται, την εικόνα του αστικού κόσμου αποδομούν μέσω της αποσπασματικότητας, της ατελούς (υπό ερώτηση αυτό) ποιητικής μορφής ή της διάχυτης διακειμενικότητας που διασπά το συνεχές, ακόμα και με τη μείξη του ποιητικού με το πεζό ως προς τη μορφή. Ο Γκρης στο κεφάλαιο αυτό, εκφράζει ξεκάθαρα την αντίρρησή του στο ρεύμα του Μεταμοντερνισμού, που μπορεί να έχει πάμπολλες παρεκτροπές, ωστόσο διατηρεί μέχρι σήμερα τα ψήγματα των ποιοτικών ποιητικών φωνών της εποχής του ’50 και του ’60, που αν μη τι άλλο, θέλησαν να ανοίξουν μια ρωγμή στο συντηρητικό και τετριμμένο, στοχεύοντας, ως απότοκο των χρόνων που είχαν προηγηθεί, κάθε δογματικό στερεότυπο, του εφαρμοσμένου μαρξισμού συμπεριλαμβανομένου. Όπως, όμως, κι αν το δει κανείς, θα σύστηνα ανεπιφύλακτα την ανάγνωση της θέσης του συγγραφέα. Με τον τρόπο που την τεκμηριώνει, οδηγεί σε μια ακόμη πιο ενδιαφέρουσα προσέγγιση ενός αμφιλεγόμενου και ακόμη ζωντανού ποιητικού ρεύματος.

Σε συγκεκριμένα κεφάλαια, αλλά και με διάσπαρτες διατυπώσεις, ο Γκρής προσεγγίζει τη σύνδεση της ποίησης με την κριτική, καταθέτοντας δύο σημαντικές παραμέτρους για την αξία των κριτικών κειμένων, την απαραίτητη γνωστική σκευή και το προσωπικό ήθος του κρίνοντος, με τα δύο αυτά να εκβάλλουν στη διαμόρφωση της αισθητικής του. Φυσικώ τω λόγω, ο κριτικός δεν παύει να έχει διαμορφωμένο τον δικό του κόσμο, γεγονός που αποκλείει την απόλυτη αντικειμενικότητά του. Υπόθεση διάθεσης, θα έλεγα, να ανοίξει μια χαραμάδα στον δικό του κόσμο, προκειμένου να εκτιμήσει ακριβοδίκαια τον αλλότριο κόσμο, αυτόν του ποιήματος, όχι κατ’ ανάγκη και του ποιητή. Ομοίως σωστά επισημαίνει την έννοια της δημιουργίας που διατρέχει τόσο τον ποιητή όσο και τον κριτικό, ακόμα κι αν «η κριτική αναπαράγει το παραχθέν από την ποίηση», σ. 70). Αξίζει να επισημανθεί ότι και το κριτικό δοκίμιο, κάτω από ικανές συνθήκες, συνιστά μια μορφή δημιουργίας, εφόσον σέβεται μεν το ποίημα, αλλά ερμηνεύοντάς το δημιουργεί μια νέα περί αυτού πραγματικότητα. Άλλωστε, το άπαξ παραχθέν ποίημα, στην ουσία υπερβαίνει και τον ίδιο τον δημιουργό του, καθώς η αφορμή του θνητή, με το ίδιο να ζει μέσα από τις πολλές και διαφορετικές αναγνώσεις του.

Θεωρώ πως μία από τις πιο σημαντικές επισημάνσεις είναι η αναφορά του στο τραγικό του ποιητικού εγχειρήματος, δηλαδή στην ενσωμάτωση του δραματικού στοιχείου στο ποίημα, καθώς (γνωστό αυτό) η επίγνωση της θνητότητας με τα εσαεί αναπάντητα ερωτήματα μπροστά σε ένα σύμπαν που σιωπά και η συνακόλουθη μοναξιά (εξαιρετική η ποιότητα της μοναξιάς του δημιουργού, όπως σκιαγραφείται στο οικείο κεφάλαιο) είναι που «ποιούν» τον λόγο. Και μάλιστα, έναν λόγο που υπερβαίνει τον χώρο του ατομικού πόνου για να συνδεθεί με το συλλογικό πάθος. Το γεγονός πως ο Γκρής σωστά επιμένει σ’ αυτή τη διάσταση του ποιητικού λόγου, προσδίδει ακόμη μεγαλύτερη αξία στο δοκιμιακό του πόνημα· πρέπει να αποκαλύπτεται η εγγενής σύνδεση του ποιήματος με την τραγική υπόσταση τόσο του ποιητή όσο και του ποιητικού αποτελέσματος.

 

«[…] ο ποιητής που ρέπει στο δράμα, τηρεί από ψυχολογική άποψη μια συμφιλιωτική στάση απέναντι στο τραγικό. Γνωρίζει ότι το ποιητικό υποκείμενο έχει φύση τραγική. Που αντιστοιχεί άλλωστε σε κάθε άνθρωπο. Και γι’ αυτό η εκδραμάτιση πρέπει να υπερβαίνει το ατομικό βίωμα και να το αντικειμενοποιεί. […] Η ποιητική πράξη για τον ποιητή είναι εμπειρία αυτογνωσίας. Στον βαθμό βέβαια που ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται την ποίηση σαν υπαρξιακή εμπειρία, όπως αντανακλά και τη δική του εσωτερική ύπαρξη». (σσ. 28, 91).

 

Ο τόμος χωρισμένος σε τέσσερα μέρη: Αποχρώσεις και αναστοχασμοί, Ο δρόμος προς τα μέσα, Επέκεινα της ποιητικής, Ιχνογραφήσεις. Στα τρία πρώτα μέρη διατυπώνονται οι θέσεις του για την ποίηση, ενώ στο τέταρτο, «ιχνογραφεί» (δεν μπορώ να βρω καλύτερη λέξη από αυτή που ο ίδιος επιλέγει) τους: Σολωμό, Καβάφη, Ρίτσο, Βρεττάκο, Κατσαρό, Σινόπουλο, Παπαδίτσα, Δάλλα, Κωσταβάρα.

Ο Γκρής, στα δοκίμια αυτού του τόμου, διατυπώνει με ευθύτητα έναν λόγο που διατηρώντας την υποκειμενικότητά του, ακριβώς γιατί επιδιώκει να μιλήσει με αυθεντική φωνή, που πάντοτε έχει πίσω της τη γνώση, την επιλογή και την κρίση, ωθεί (καλύτερα να πω, προκαλεί) σε διάλογο γύρω από το ποίημα, τον ποιητή και την ποίηση εν συνόλω. Νομίζω πως αυτό είναι και το σπουδαιότερο, κυρίως σήμερα, σε μια εποχή που σχεδόν όλοι γράφουν, πολύ λιγότεροι διαβάζουν, δεν επικοινωνούν μεταξύ τους μέσω του έργου τους οι ποιητές, αρκούμενοι στην προσωπική τους φωνή, αποκομμένη από τις φωνές των άλλων. Δεν είναι, όμως, αυτή η μοναξιά για την οποία εύστοχα μιλάει, όπως ειπώθηκε παραπάνω, ο Γκρής. Κάτω από αυτό το πρίσμα, αξιολογείται αυτή η συγκέντρωση δοκιμίων (προϊόν πολύχρονης μελέτης) ως μια από τις σημαντικότερες καταθέσεις γύρω από την ποιητική υπόθεση.

 

Διώνη Δημητριάδου