Η ενσωμάτωση του θεραπευτικού λόγου στη λογοτεχνία Μαρία Λιάκου εκδόσεις Κοβάλτιο – σειρά Τάιγκα η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal στη στήλη ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ

 

Η ενσωμάτωση του θεραπευτικού λόγου στη λογοτεχνία

 Μαρία Λιάκου

 εκδόσεις Κοβάλτιο – σειρά Τάιγκα

η πρώτη δημοσίευση στο περιοδικό Fractal

στη στήλη ΑΝΑΓΝΩΣΕΙΣ ΜΕ 500+ ΛΕΞΕΙΣ

Αναγνώσεις με 500 + λέξεις | Η λογοτεχνία ως όχημα θεραπευτικό • Fractal

 

 

Η λογοτεχνία ως όχημα θεραπευτικό

Πόσο απέχει η ανάγνωση, ιδίως σιωπηλή και μοναχική, από τη βιωματική εμπειρία μιας «συνομιλίας» με το λογοτεχνικό κείμενο;  Το ότι η Τέχνη εν συνόλω, εν προκειμένω η λογοτεχνία, έχει τη δυναμική να λειτουργήσει ως ιαματική παρέμβαση είναι γνωστό. Ταυτόχρονα, όμως, εκ των τραυματικών βιωμάτων επίσης γνωστό πως αυτό το ιδιότυπο «φάρμακο» διαρκεί όσο η διαδικασία της γραφής είναι ενεργή, δηλαδή όσο γράφει ο συγγραφέας ή όσο διαβάζει ο αναγνώστης. Κατόπιν το τραύμα, όσο βαθύ, επιστρέφει. 

Ενδιαφέρουσα, ωστόσο, η προσέγγιση της Μαρίας Λιάκου στον θεραπευτικό λόγο και στην ενσωμάτωσή του στη λογοτεχνία, ή θα προέκρινα την αντίστροφη διατύπωση, δηλαδή την ενσωμάτωση της λογοτεχνίας στον θεραπευτικό λόγο και τις μεθόδους του. Με δεδομένο ότι διαβάζοντας επιτελείται (στην καλή λογοτεχνία) μια αυθεντική, όσο και υπόρρητη, προσέγγιση του αναγνώστη με τον ήρωα ή πιο σπάνια με τον δημιουργό του λόγου, εύκολα δεχόμαστε πως αυτή η έως τα όρια της πρόσκαιρης «μεταποίησης» της προσωπικότητας του ασθενούς, δημιουργεί μια νέα θέαση εαυτού με πιθανές υπερβάσεις εγγενών ή περιστασιακών προβλημάτων. Εύστοχα διατυπώνει η Λιάκου: «ο λόγος του άλλου γίνεται το όχημα ώστε να βρούμε ξανά τη δική μας φωνή». (σ. 11).

Καθοριστικός παράγοντας θα αποβεί η σύνδεση της αναγνωστικής πρόσληψης με το προσωπικό βίωμα. Αυτή η σύνδεση, ακόμη κι αν δεν εκφραστεί με λόγια, ακόμα κι αν δεν αποτελεί την πλήρη κατανόηση του κειμένου, θα είναι το «κλειδί» που θα ξεκλειδώσει την ταραγμένη συνείδηση, θα την απελευθερώσει (έστω και για λίγο, στην ουσία για όσο θα συνεχίσει να ακούγεται η γραφή μέσα της), είναι η στιγμή που θα πούμε πως η λογοτεχνία έχει επιτελέσει έναν σκοπό που ο συγγραφέας της δεν είχε φανταστεί, καθώς γράφοντας μοιάζει να επιθυμεί και τη νοητική σύμπλευση με τον αναγνώστη του.

Βρήκα ιδιαίτερου ενδιαφέροντος το κεφάλαιο για τη σωματοποίηση του θεραπευτικού λόγου. Διαβάζω: «Ο ενσώματος αναγνώστης δεν είναι απλώς παρών· είναι μύστης. Το σώμα του γίνεται ο τόπος όπου εντυπώνεται η λογοτεχνική εμπειρία. Οι φράσεις δεν περνούν μονάχα από τη σκέψη, διαχέονται στους μυς, στα μάτια, στο δέρμα. Η ενσωμάτωση του λόγου γίνεται τότε κυριολεκτική: μια σωματική αποδοχή του άλλου μέσα από το λογοτέχνημα». (σ. 32).

Η Μαρία Λιάκου έγραψε ένα εγχειρίδιο, με όλη τη σημασία, καλύτερα τις δύο σημασίες της λέξης. Αφενός ένα ευσύνοπτο θεωρητικό κείμενο, εύχρηστο «προ χειρός», δηλαδή εκεί κοντά στο χέρι του,  σε κάθε άνθρωπο που ασχολείται με τις θεραπευτικές μεθόδους, αφετέρου πάλι «προ χειρός» ένα μαχαίρι για να διαρραγεί το πέπλο που εμποδίζει την επικοινωνία με τη λογοτεχνική γραφή, να ματώσει η ψυχή του βιβλίου για να μεταγγιστεί στη λανθάνουσα μνήμη ή στην τραυματική ακινησία. Και, για να φέρω ένα παράδειγμα, ας σκεφτούμε πώς μπορεί να λειτουργήσει σε μια διασπασμένη ή ελλείπουσα προσοχή, σε μια διαταραγμένη συνείδηση, μια συμβολική γραφή, που ενδεχομένως να θεωρηθεί και πιο δύσκολη στην πρόσληψή της. Αν εννοήσουμε στην κυριολεξία της τη λέξη σύμβολο, δηλαδή αποτελούμενη από τον σύνδεσμο συν και το ρήμα βάλλω, άρα ως δύο μέρη, δύο συμβαλλόμενα, τότε το ένα βρίσκεται στη λογοτεχνική γραφή, πρόκειται για το σύμβολο, και το άλλο θα το τοποθετήσει ο αναγνώστης με τη δική του ικανότητα πρόσληψης (που μπορεί να ποικίλλει από ανάγνωση σε ανάγνωση), ώστε να συμπληρωθεί η εικόνα, συχνά η έννοια ως εικόνα. Τότε ο αναγνώστης εισχωρεί δημιουργικά στο κείμενο, δεν είναι παθητικός αποδέκτης. Η συν-βολή (συμβολή) του αυτή σε κάθε περίπτωση αποβαίνει θετική.

Στην παραπάνω περίπτωση του «συμμέτοχου» αναγνώστη, θα μπορούσαμε να πούμε πως η αρχική ένσταση αυτού του κριτικού σημειώματος ως προς τη διάρκεια της ιαματικής λειτουργίας (κάμνουνε για λόγο να μη νιώθεται η πληγή, θα πει και ο Καβάφης), λειαίνει τις γωνίες της, αποδεχόμενη πως η ίσως πρωτόγνωρη αίσθηση αυτής της ιδιότυπης συμμετοχής είναι ικανή, δηλαδή αρκετή να δώσει ανάσες περισσότερες. Ένας θεραπευτής δικαιούται ως ειδήμων να μιλήσει για πολύ περισσότερες, για μια οιονεί διάρκεια θεραπευτική. Μακάρι.

 Διώνη Δημητριάδου