Αρκάντι & Μπορίς Στρουγκάτσκι Πικνίκ στο πλάι του δρόμου Μετάφραση από τα ρωσικά: Γιώργος Πινακούλας Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης η πρώτη δημοσίευση στο diastixo.gr

 

Αρκάντι & Μπορίς Στρουγκάτσκι

Πικνίκ στο πλάι του δρόμου

Μετάφραση από τα ρωσικά: Γιώργος Πινακούλας

Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης

η πρώτη δημοσίευση στο diastixo.gr

Αρκάντι & Μπορίς Στρουγκάτσκι: «Πικνίκ στο πλάι του δρόμου»

 

Μπορεί να είναι ρεαλιστικό το πεδίο της επιστημονικής φαντασίας; Ανεξάντλητο το τοπίο της λογοτεχνίας του επιστημονικά φανταστικού. Εκ του μη όντος (τουλάχιστον έτσι θα θέλαμε να πιστεύουμε) δημιουργείται ένας κόσμος που μπορεί να μην υφίσταται σε μια ορατή,  απτή πραγματικότητα, θα μπορούσε όμως να διεκδικήσει τη θέση του σε ένα σύμπαν, το οποίο δεν αναιρεί τη δική μας παρουσία. Προκλητικό το ενδεχόμενο αυτής της συνύπαρξης σε κάθε περίπτωση. Το βιβλίο των αδελφών Αρκάντι και Μπορίς Στρουγκάτσκι Πικνίκ στο πλάι του δρόμου (κάποιοι το γνώρισαν μέσα από την κινηματογραφική του μεταφορά, ως Στάλκερ, με τη μαγεία της ματιάς του Αντρέι Ταρκόφσκι), ανήκει στην κατηγορία των μυθιστορημάτων επιστημονικής φαντασίας, ωστόσο συνιστά μια διαφορετική, μοναδική ίσως, περίπτωση.

Το έργο αφορά τα υπολείμματα μιας επίσκεψης από άλλο κόσμο, τα οποία και αποτελούν θήραμα για διάφορους τυχοδιώκτες, τους επονομαζόμενους «Στάλκερ», δηλαδή κυνηγούς. Τα αντικείμενα αυτά βρίσκονται εντός μιας αποκλεισμένης περιοχής, η οποία ονομάζεται «Ζώνη». Οι Στάλκερ είναι αποφασισμένοι να διακινδυνέψουν τη ζωή τους  για κάθε πολύτιμο λάφυρο-απομεινάρι αυτού του κόσμου, να τα αποσπάσουν και να τα φέρουν έξω μαζί τους για προσωπική εκμετάλλευση ή για πώληση. Ένας από αυτούς είναι και το κεντρικό πρόσωπο του βιβλίου, ο Ρέντρικ Σούχαρτ, που θα εισχωρήσει κρυφά στη Ζώνη. Τα αλλόκοτα (;) αντικείμενα που θα μαζέψει από την απαγορευμένη περιοχή, αυτά που υποτίθεται πως άφησαν επισκέπτες από κάποιον άλλο «χώρο», έξω από τον δικό μας –που όμως κανείς δεν τους είδε ποτέ– αντιβαίνουν την αντίληψη του κόσμου, όπως τον γνωρίζουμε, όλα με ονομασίες που αποδίδουν κάτι από τον «εξώκοσμο» χαρακτήρα τους, τον επικίνδυνο ή, κατά την άποψη των Στάλκερ, τον πολλαπλά χρήσιμο στη δική μας εκδοχή ζωής.

Και ανάμεσά τους το δυσκολότερο απόκτημα, η «Χρυσή σφαίρα», ικανή να υλοποιήσει κάθε επιθυμία του κατόχου της. Αλήθεια ή θρύλος; Κάποιοι θα επιχειρήσουν να την αποκτήσουν υπακούοντας στον πόθο για την ανθρώπινη κυριαρχία, την παντοδυναμία. Ο κεντρικός ήρωας είναι ένας τέτοιος ριψοκίνδυνος κυνηγός, Στάλκερ δηλαδή. Ποιο το όριο, όμως,  στο οποίο μπορεί ο κυνηγός να φτάσει, προκειμένου να αποκτήσει τα ποθητά αυτά αντικείμενα; Εισέρχεται σ’ ένα χώρο γεμάτο απρόσμενες παγίδες, ο θάνατος παραμονεύει όπως και κάποιος σοβαρός τραυματισμός  και, αν καταφέρει να βγει ζωντανός και αρτιμελής, φέρει πάνω του μια κατάρα και γι’ αυτόν και για τα παιδιά του. Δεν είναι λίγοι αυτοί που χάσαν τα λογικά τους. Βαρύ το τίμημα της φιλοδοξίας.

Χωρισμένο σε τέσσερα μεγάλα κεφάλαια, το βιβλίο αφηγείται μια ιστορία συναρπαστική, που στιγμές στιγμές σού κόβει την ανάσα. Προχωρώντας και εισχωρώντας στην ιστορία, αλλάζει σιγά σιγά η αντιληπτική πρόσληψη.  Δεν πρόκειται για ένα ακόμα ευφάνταστο επινόημα από τα πολλά (και καλά ενδεχομένως) που έχουν γραφτεί για να ικανοποιήσουν τον ρέκτη του είδους.  Ο ήρωας – κυνηγός έχει αγγίξει το όνειρο. Έφτασε εκεί που δεν έχει φτάσει κανείς και όλες οι επιθυμίες του θα εκπληρωθούν. Και όμως. Ο αστάθμητος παράγοντας είναι ικανός να ανατρέψει τα πάντα. Ίσως η ανθρώπινη ματαιοδοξία να μην υπερισχύει πάντοτε.  Αν ο άνθρωπος έχει εκλάβει την παρουσία του ως μοναδική, ως κυρίαρχη απέναντι σε οτιδήποτε υποδεέστερο (ψευδαίσθηση δύναμης), ας ετοιμαστεί να ξαφνιαστεί από τη μηδαμινότητά του. Τίποτα δεν γνωρίζει, πέρα από τον μικρό ορίζοντα της (πεπερασμένων δυνατοτήτων) λογικής του ικανότητας. Όλο το σκηνικό μοιάζει με ένα πικνίκ στο πλάι του δρόμου, για να αναφερθούμε και στο τίτλο, με μια εκδρομή:

 

«Πώς είπατε;»

«Πικνίκ. Φανταστείτε: ένα δάσος, ένας χωματόδρομος, ένα μικρό λιβάδι. Ένα αμάξι βγαίνει απ’ τον χωματόδρομο στο λιβάδι, ξερνάει νεαρούς, μπουκάλια, καλάθια με προμήθειες, κορίτσια, τρανζίστορ, φωτογραφικές μηχανές… Ανάβουν φωτιά, στήνουν σκηνές, βάζουν μουσική. Και το πρωί φεύγουν. Τα άγρια ζώα, τα πουλιά και τα έντομα, που όλη τη νύχτα παρακολουθούσαν με φρίκη ό,τι συνέβαινε, σέρνονται έξω απ’ τα κρησφύγετά τους. Και τι βλέπουν; Στα χόρτα σκορπισμένα λάδια αυτοκινήτου, χυμένη βενζίνη, πεταμένα μπουζί και φίλτρα λαδιού. Παρατημένα κουρέλια, καμένοι λαμπτήρες, από κάποιον έχει πέσει ένα γαλλικό κλειδί». (σσ. 156-157).

 

Η ουσία είναι πως η ανθρώπινη παρουσία στο σύμπαν δεν είναι σημαντική επειδή κυριάρχησε στον πλανήτη, επειδή άνοιξε τον ορίζοντα για να γνωρίσει τι υπάρχει πιο πέρα από ό,τι βλέπει και αγγίζει με τις αισθήσεις του, επειδή πλούτισε το γνωστικό του πεδίο. «Όχι!  Επειδή, παρ’ όλα αυτά επέζησε και έχει σκοπό να συνεχίσει να επιζεί» (σ. 157). Η αλήθεια είναι πως γνωρίζει, χωρίς στην ουσία να γνωρίζει· αρκείται στην κατανόηση, χωρίς να έχει την ανάγκη της γνώσης. Οι Στρουγκάτσκι φέρνουν ως εύστοχο παράδειγμα την υπόθεση περί Θεού: «Η υπόθεση περί Θεού, για παράδειγμα, του παρέχει μια ασύγκριτη ικανότητα να κατανοεί τα πάντα χωρίς να γνωρίζει απολύτως τίποτα». (σ. 155). Έτσι, ο ήρωας της ιστορίας θα συνειδητοποιήσει πως ο αληθινός κίνδυνος γι’ αυτόν δεν προέρχεται από τα «εξωγήινα» αντικείμενα που απειλούν να τον αφανίσουν, αλλά από την ίδια του τη συνείδηση, όταν θα κληθεί να αναμετρηθεί με θεμελιακά ερωτήματα. Και τα ερωτήματα που θέτει ο ήρωας είναι βέβαιο πως μας αφορούν όλους. Όχι μόνον ως αναγνώστες, που έτσι κι αλλιώς μέσα στο μυαλό μας συνεχίζουμε την ιστορία. Περισσότερο ως ανθρώπους μπροστά σε βασικές αξίες που διαρκώς και πιο πολύ πλέον απαξιώνονται. Και ακριβώς γι’ αυτό τον λόγο αναδύεται και η πιο ουσιαστική εκδοχή ανάγνωσης. Αυτή η ιστορία έχει μέσα της μια προφητική διάσταση. Όχι, τα πράγματα μπορεί να μην εξελιχθούν έτσι όπως η φαντασία των συγγραφέων θέλησε να μας δώσει. Άλλωστε η λογοτεχνία αποδεικνύεται ο πιο ακραίος στις εκδοχές του αφηγητής. Η λογοτεχνία, για μια ακόμα φορά (με αυτό το εξαιρετικό βιβλίο) μας δείχνει ότι μέσα σε μια ιστορία μπορεί να εγκιβωτιστεί ολόκληρη φιλοσοφική θεώρηση του κόσμου, να αναθεωρηθεί μια κυρίαρχη εκδοχή της ηθικής του ανθρώπου. Θεωρούμε ότι έχουμε επιτύχει τον απώτατο στόχο ως κυρίαρχα όντα του σύμπαντος; Το έχουμε, όμως, δει και το έχουμε ζήσει. Αρκεί μια αστοχία, ένα ατύχημα θα λέγαμε, και όλα είναι μετέωρα. Η παντοδύναμη επιστήμη τότε αδυνατεί να προστατέψει τον ανίσχυρο  πλέον άνθρωπο.

Μεταφρασμένο απευθείας από τη ρωσική γλώσσα (Γιώργος Πινακούλας), στη μη λογοκριμένη του εκδοχή, το βιβλίο συμπληρώνεται με δύο κείμενα στο Επίμετρο. Το ένα, από τον Καθηγητή  Κοινωνιολογίας του ΕΚΠΑ Μανώλη Πατηνιώτη,  επισημαίνει την πραγματική απειλή μιας καταστροφής που δεν χρειάζεται την εξωγήινη παρουσία, καθώς και τους τρεις αφηγηματικούς άξονες του βιβλίου. Το δεύτερο κείμενο,  από τον Γερμανό συγγραφέα Erik Simon, εντάσσει τόσο το βιβλίο όσο και τη ζωή των αδελφών Στρουγκάτσκι σε πολιτικό πλαίσιο, ερμηνεύοντας έτσι την επιλογή της θεματικής τους και τον βαθύτερο συμβολισμό της γραφής τους. Μια πλήρης έκδοση από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.  

 

Διώνη Δημητριάδου